Σαμοθράκη, το νησί του Φεγγαριού

Προσεγγίζοντας το λιμάνι της Σαμοθράκης, τα ενοικιαζόμενα δωμάτια, οι ταβέρνες και τα καταστήματα τουριστικών ειδών μοιάζουν με παιδικά παιχνίδια μπροστά στον ορεινό όγκο του Φεγγαριού -ή Σάος, όπως είναι η επίσημη ονομασία του βουνού-, που δεσπόζει στο βάθος. Στην πραγματικότητα, ολόκληρο το νησί είναι σαν ένα βουνό μισοβυθισμένο στη θάλασσα, ενώ ακόμα και σήμερα οι ανθρώπινες παρεμβάσεις περιορίζονται στα παράλια και σε κάποια επίπεδα υψώματα.

Στην συχνά κρυμμένη πίσω από μαύρα σύννεφα κορυφή του Φεγγαριού, το τοπίο είναι όντως σεληνιακό. Οι πλαγιές του, όμως, κρύβουν καταπράσινα φαράγγια, υπεραιωνόβια δάση πλατάνου και βελανιδιάς, καταρράκτες με κρυστάλλινα νερά και μια άγρια ομορφιά εντελώς διαφορετική από τη γραφικότητα των αιγαιοπελαγίτικων νησιών.

Τους θερινούς μήνες, ένα δημοτικό λεωφορείο μεταφέρει όσους επιβάτες δεν διαθέτουν μεταφορικό μέσο από το λιμάνι -το μόνο σημείο του νησιού που θυμίζει τουριστικό προορισμό- στα δύο πολυσύχναστα δημοτικά κάμπινγκ και το μικρό, κατάφυτο χωριό των Θέρμων, με μία στάση στην Παλαιόπολη, όπου βρίσκεται το Ιερό των Μεγάλων Θεών.

Περιπλανηθήκαμε στα ερείπια της αρχαίας πόλης ένα μεσημέρι του Ιουλίου, με τα πλατάνια να μας προστατεύουν από τον ανελέητο ήλιο του καλοκαιριού.

Εκεί που κάποτε πλήθη πιστών συνέρρεαν για να λάβουν μέρος στα περίφημα Καβείρια Μυστήρια, σήμερα βασιλεύει η σιωπή, που διακόπτεται μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις, όταν στον αρχαιολογικό χώρο ξεναγούνται ομάδες τουριστών. Ωστόσο, το σκηνικό εγκατάλειψης που συνθέτουν τα διάσπαρτα χορταριασμένα μάρμαρα, οι πεσμένοι κίονες και η ανύπαρκτη ανθρώπινη παρουσία, δεν προκαλεί θλίψη, αλλά αντίθετα γαληνεύει.

Λίγα χιλιόμετρα πιο ανατολικά ρέει ο καταρράκτης του Φονιά - ο μεγαλύτερος του νησιού με ύψος 83 μ. Το ομώνυμο ρέμα είναι ίσως ο πιο δημοφιλής προορισμός της Σαμοθράκης, χάρη στις «βάθρες», όπως ονομάζουν οι ντόπιοι τις λιμνούλες που σχηματίζονται κατά μήκος των πολυάριθμων ρεμάτων.

Εξάλλου το νησί δεν φημίζεται για τις παραλίες του, αλλά για τα δροσερά νερά των ποταμών του και φυσικά για τα αμέτρητα αγριοκάτσικα, που σκαρφαλώνουν ακόμα και σε αυτοκίνητα για να γευτούν φρέσκα πλατανόφυλλα.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, τα κατσίκια ήταν κάποτε περισσότερα από τους ανθρώπους του νησιού, όμως ο πληθυσμός τους έχει πια μειωθεί δραματικά, καθώς τυχαίνει να αποτελούν βασικό συστατικό μιας από τις ντόπιες σπεσιαλιτέ.

Ξεχασμένος παράδεισος
Για να αποφύγουμε τον συνωστισμό στις πρώτες βάθρες του Φονιά, περπατήσαμε αρκετή ώρα στο βραχώδες, γλιστερό μονοπάτι, προσπερνώντας τη φωτογραφία του νεαρού, που πλήρωσε μια στιγμή απροσεξίας με τη ζωή του. Η ανάβαση, πάντως, δεν θεωρείται επικίνδυνη μέχρις ενός σημείου.


Τις υπόλοιπες μέρες βρίσκαμε καταφύγιο στην πιο ερημική και εύκολα προσεγγίσιμη «Γριά Βάθρα» κοντά στα Θέρμα. Στο χωριό συμβιώνουν αρμονικά οι ηλικιωμένοι κάτοικοι με την «εναλλακτική» νεολαία, η οποία εξακολουθεί να συρρέει παρότι τα κάποτε θρυλικά μουσικά φεστιβάλ έχουν πια χάσει την αίγλη τους.

Εντελώς διαφορετική είναι η ατμόσφαιρα στη Χώρα. Χτισμένος αμφιθεατρικά σε μεγάλο υψόμετρο, ο παραδοσιακός οικισμός πρόσφερε ιδανικό καταφύγιο στους κατοίκους στην περίπτωση εχθρικής εισβολής, ενώ η πανοραμική θέα από το- μισογκρεμισμένο, πλέον- μεσαιωνικό κάστρο εξασφάλιζε ότι κανένας δεν μπορούσε να πλησιάσει χωρίς να γίνει αντιληπτός.

Ενας μικρός, μισοξεχασμένος παράδεισος, η Σαμοθράκη είναι ένας πραγματικά μοναδικός τόπος. Δεν έχει όμως παραμείνει αλώβητη, όπως μαρτυρούν η απουσία υδρόβιας ζωής στα ρέματα και οι παράνομα κομμένοι κορμοί στα αιωνόβια δάση.

Kείμενο:Χριστίνα Σανούδου
Φωτογραφίες: Πάνος Μπαμπαλούκας
ΠΗΓΗ: http://news.kathimerini.gr/

Οι αρχαιολόγοι στην υπηρεσία...του περιβάλλοντος

Περιοχή υψηλής περιβαλλοντικής και ιστορικής σημασίας, ιδανική τοποθεσία για τουριστική αξιοποίηση ή πολύτιμη θέση για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου μιας χώρας σε οικονομική ύφεση;

Εδώ και αρκετά χρόνια, η ευρύτερη περιοχή της Ιτέας, και ιδιαίτερα η έκταση μεταξύ των κόλπων «Καμιώτισσα» και «Λαρνάκι», δυτικά της πόλης, έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης με αφορμή τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας και φόρτωσης βωξίτη που λειτουργούν -νόμιμα ή παράνομα, αναλόγως με την οπτική γωνία- από τις αρχές της δεκαετίας του ’70.

Τον περασμένο μήνα, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο έλαβε για πρώτη φορά θέση επί του ζητήματος, γνωμοδοτώντας κατά της έγκρισης της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, που είχε υποβάλει η εταιρεία S&B Βιομηχανικά Ορυκτά Α.Ε., έτσι ώστε να εξασφαλίσει την παράταση της άδειας εκμετάλλευσης του χώρου για άλλη μία δεκαετία.

Ηταν μία μικρή «νίκη» για τους τοπικούς εξωραϊστικούς συλλόγους και τις περιβαλλοντικές οργανώσεις, που θεωρούν ότι η διαδικασία επεξεργασίας βωξίτη μολύνει το υπέδαφος και τη θάλασσα, απειλεί την υγεία των κατοίκων της περιοχής και αποτελεί εμπόδιο στην τουριστική αξιοποίηση της Ιτέας. Ωστόσο, το ζήτημα κατά πάσα πιθανότητα θα επανέλθει στο Συμβούλιο, αφού η απόφαση λήφθηκε με οριακή πλειοψηφία.

Η έγκριση του υπουργείου Πολιτισμού είναι απαραίτητη, δεδομένου ότι το σημείο βρίσκεται εντός του προστατευόμενου Δελφικού Τοπίου - για την ακρίβεια, απέχει περίπου 14 χλμ. από τους Δελφούς. Στο μεταξύ, εκκρεμεί η απόφαση του υπουργείου Περιβάλλοντος, καθώς η περιοχή βρίσκεται και εντός του δικτύου Natura 2000.

«Το τοπίο έχει υποστεί μη αναστρέψιμη βλάβη» υπογράμμισαν τα μέλη του ΚΑΣ, που συμμετείχαν στην επιτροπή αυτοψίας. Ανέφεραν, μάλιστα, ότι ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη η αυτοψία, «κάποιοι φύτευαν πικροδάφνες» περιμετρικά των εγκαταστάσεων, σε μια προσπάθεια να βελτιώσουν κάπως την εικόνα του τοπίου. Αντικείμενο εκτενούς συζήτησης αποτέλεσε το κατά πόσο μπορεί να εξασφαλιστεί η τήρηση περιοριστικών όρων από πλευράς της εταιρείας, πρόταση που υποστήριξε η μειοψηφούσα μερίδα του Συμβουλίου.

Σύμφωνα όμως με εκπροσώπους τοπικών συλλόγων, οι εγκαταστάσεις όχι μόνο δεν πληρούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για ασφαλή λειτουργία, αλλά δεν είναι καν νόμιμες: «Η απόφαση για την επιχωμάτωση του κόλπου Λαρνάκι λήφθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’70, επί δικτατορίας, όμως επίσημα η άδεια δεν δόθηκε ποτέ», αναφέρει ο Δημήτρης Κουτρολίκος, πρόεδρος του Πολιτιστικού και Περιβαλλοντικού Συλλόγου Ιτέας «Καρτερία». Προσθέτει ότι η παραχώρηση των θέσεων προς εκμετάλλευση γίνεται από το Λιμενικό Ταμείο, το οποίο όμως περιγράφει το Λαρνάκι ως «ζώνη λιμένα», αποφεύγοντας έτσι να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για «μπαζωμένο κόλπο».

Επιπλέον, στην περιοχή υπάρχουν «αυθαίρετες κατασκευές», αφού η δόμηση εντός του Δελφικού Τοπίου δεν επιτρέπεται χωρίς αδειοδότηση από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Για απουσία αδειών κάνει λόγο και η καταγγελία που κατέθεσαν στον εισαγγελέα η Κίνηση για τη Σωτηρία της Γκιώνας και το Παρατηρητήριο Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων τον Νοέμβριο του 2010.

Eπίσημη θέση της εταιρείας S&B είναι ότι διαθέτει όλες τις άδειες που απαιτούνται για τη λειτουργία των εγκαταστάσεών της στην Ιτέα, και ότι λαμβάνει μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος, έχοντας ήδη πραγματοποιήσει εκτεταμένα έργα αποκατάστασης σε ανενεργά μεταλλεία. Υποστηρίζει δε, ότι η πλειοψηφία της τοπικής κοινωνίας της Ιτέας τάσσεται υπέρ της λειτουργίας της, «όπως τεκμηριώνεται από τις θετικές αποφάσεις θεσμοθετημένων φορέων εκπροσώπησής της: του Τοπικού Συμβουλίου Ιτέας, της Περιβαλλοντικής Επιτροπής της Περιφέρειας και του Δ.Σ. του Λιμενικού Ταμείου».

Την άποψη διαψεύδουν άλλοι τοπικοί φορείς, όπως ο Σύλλογος «Καρτερία», καταγγέλλοντας ότι μέλη του δημοτικού συμβουλίου αλλά και της περιβαλλοντικής επιτροπής «έχουν άμεσο ή έμμεσο συμφέρον από τη συνέχιση της δραστηριότητας της S&B». Σύμφωνα με τον Δημήτρη Κουτρολίκο, η προσπάθεια της εταιρείας να αναβαθμίσει -ή να νομιμοποιήσει- τις εγκαταστάσεις τις στην Ιτέα σχετίζεται με την πρόσφατη συμφωνία για τη σταδιακή απόκτηση της δραστηριότητας βωξίτη της εταιρείας από την Αλουμίνιον Α.Ε. του ομίλου Μυτιληναίος.

«Ως έξυπνος επιχειρηματίας, ο Μυτιληναίος δεν θα επιδιώξει να αποκτήσει δικαίωμα εκμετάλλευσης εγκαταστάσεων, αν το καθεστώς λειτουργίας τους δεν είναι ξεκάθαρο» τονίζει, υπογραμμίζοντας ότι, μολονότι η σύμβαση παραχώρησης έληξε στις 31 Δεκεμβρίου, «οι εγκαταστάσεις εξακολουθούν να λειτουργούν κανονικά».

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου
Φωτογραφίες: http://karteria1.blogspot.com
ΠΗΓΗ: http://news.kathimerini.gr/

Κλίμα...κατά παραγγελία

Θεωρία συνωμοσίας, όπλο μαζικής καταστροφής, ή μήπως η μοναδική δικλείδα ασφαλείας που διαθέτει η ανθρωπότητα απέναντι στην επερχόμενη καταστροφή του πλανήτη; Από όποια σκοπιά και αν το αντικρίζει κανείς, το ενδεχόμενο «χειρισμού» του κλίματος προσελκύει ολοένα και μεγαλύτερη προσοχή- ιδιαίτερα όταν οι προσπάθειες για τη λήψη προληπτικών μέτρων κατά της κλιματικής αλλαγής σε παγκόσμιο επίπεδο εξακολουθούν να καταλήγουν σε αδιέξοδο.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα στα διεθνή ΜΜΕ, η γεωμηχανική του κλίματος, δηλαδή του ελέγχου του κλίματος με σκοπό την άμβλυνση των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, έχει πια ενταχθεί στις στρατηγικές, που εξετάζουν οι κυβερνήσεις ανά τον κόσμο ως «έξοδο κινδύνου» από μία αναπόφευκτη οικολογική καταστροφή- με τη διαφορά ότι καμία δεν το παραδέχεται επισήμως.

Τον περασμένο Μάρτιο, κλιματολόγοι από κάθε γωνιά του κόσμου συναντήθηκαν στην Καλιφόρνια, με στόχο τη διαμόρφωση ενός ρυθμιστικού κώδικα για τη διεξαγωγή ερευνών και πειραμάτων. Χρηματοδότης της «κλειστής» συνάντησης δεν ήταν άλλος από τον Bill Gates, ο οποίος επενδύει αξιόλογα ποσά στην εταιρία «Intellectual Ventures».

Το ερευνητικό πρόγραμμα της εν λόγω εταιρίας ονομάζεται «StratoShield» και προβλέπει την διοχέτευση διοξειδίου του θείου στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας με στόχο τη δημιουργία ενός τεχνητού «σκιάστρου», που θα συμβάλλει στην πτώση της θερμοκρασίας της γης.

Το παράδειγμα του Gates έχουν ακολουθήσει και άλλοι δισεκατομμυριούχοι, όπως ο Richard Branson της Virgin. Στο μεταξύ, ρωσική επιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον αφισβητία της κλιματικής αλλαγής Yuri Izrael, έχει ήδη δοκιμάσει με επιτυχία αεροψεκασμούς από ελικόπτερο, ενώ σχεδιάζει και ένα νέο πείραμα σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Και αν οι θεωρίες συνωμοσίας κρύβουν μια δόση αλήθειας, ο εκτεταμένος ψεκασμός της ατμόσφαιρας με υλικά σκίασης και άλλες, αμφιλεγόμενες τεχνικές, δεν αποκλείεται να έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή. Μάλιστα, κάποιοι αποδίδουν τα ακραία καιρικά φαινόμενα, που τα τελευταία χρόνια πλήττουν κάθε γωνιά του πλανήτη, σε μυστικές προσπάθειες χειρισμού του κλίματος.

Τα σύννεφα στην υπηρεσία της επιστήμης;

Οι τεχνικές γεωμηχανική του κλίματος χωρίζονται σε δύο γενικές κατηγορίες: Η πρώτη στοχεύει στην αφαίρεση του διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και η δεύτερη στη διαχείριση της ηλιακής ακτινοβολίας. Για παράδειγμα, στην πρώτη κατηγορία εντάσσεται η ενίσχυση της θαλάσσιας χλωρίδας που απορροφά CO2, αλλά και η κατασκευή δέντρων που μετατρέπουν το διοξείδιο του άνθρακα σε διανθρακικό νάτριο.

Αντίστοιχα, η δεύτερη περιλαμβάνει από σενάρια επιστημονικής φαντασίας, όπως είναι η αποστολή δισεκατομμυρίων ανακλαστικών δίσκων σε ένα σημείο μεταξύ της Γης και του Ηλίου και η μετατροπή των σκουρόχρωμων δασών σε ανοιχτόχρωμα λιβάδια, μέχρι την πρόταση διοχέτευσης διοξειδίου του θείου στην ατμόσφαιρα- ότι, δηλαδή, θα συνέβαινε έπειτα από μια μεγάλη έκρηξη ηφαιστείου.

Το πιο «δημοφιλές» σενάριο αυτής της κατηγορίας προβλέπει τον ψεκασμό θαλασσινού νερού στα σύννεφα με στόχο την ανάκλαση του ηλιακού φωτός πίσω στο σύμπαν και επομένως την πτώση της ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας.

Το 2009, οικονομολόγοι του Κέντρου Συναίνεσης της Κοπεγχάγης κάλεσαν τις κυβερνήσεις όλου του κόσμου να διοχετεύσουν χρήματα στην διερεύνηση εναλλακτικών μεθόδων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Έχοντας μελετήσει 21 επιστημονικές έρευνες με θέμα το κόστος διαφορετικών τρόπων περιορισμού του φαινομένου του θερμοκηπίου, οι συγγραφείς της σχετικής αναφοράς έκριναν ότι oι κυβερνήσεις όλου του κόσμου δεν πρέπει να εστιάζουν την περιβαλλοντική τους πολιτική στη φορολόγηση ρύπων.

Αντίθετα, η σωτηρία του πλανήτη έγκειται στην ανάπτυξη τεχνολογιών για την «ενίσχυση των σύννεφων με τη χρήση θαλασσινού νερού (called marine cloud-whitening technology). Σύμφωνα με τον επικεφαλής της ομάδας, δρ. Eric Bickel, επενδύσεις ύψους 9 δις. δολαρίων σε τέτοιου είδους τεχνολογίες θα μπορούσαν να «ακυρώσουν» την θερμοκρασιακή αύξηση του τελευταίου αιώνα. Στη λίστα με τις πιο πολλά υποσχόμενες τεχνικές γεωμηχανικής περιλαμβάνονται, επίσης, οι μέθοδοι για την αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα.

Απ’ την πλευρά της, η Royal Society της Βρετανίας θεωρεί ότι κάποια από τα σχέδια είναι υπερβολικά τραβηγμένα, αλλά υποστηρίζει ότι η Βρετανική κυβέρνηση θα πρέπει να διαθέσει χρήματα για τη διερεύνηση εναλλακτικών τρόπων αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Στην πιο πρόσφατη σχετική αναφορά της, σημειώνει ότι η γεωμηχανική του κλίματος είναι κάθε άλλο παρά η ιδανική λύση, αναγνωρίζει όμως ότι μπορεί να αποδειχθεί απαραίτητη για τον περιορισμό της πλανητικής υπερθέρμανσης, σε περίπτωση που οι προσπάθειες μείωσης των εκπομπών CO2 αποτύχουν.

Όταν η φύση ουρλιάζει

Η έκρηξη του ινδονησιακού Κρακατόα, τον Αύγουστο του 1883, διατάραξε το κλίμα της γης για αρκετά χρόνια, έριξε την ατμοσφαιρική θερμοκρασία κατά περισσότερο από ένα βαθμό και «έβαψε» το ηλιοβασίλεμα κόκκινο σε διάφορες περιοχές του κόσμου- σύμφωνα με την εφημερίδα Guardian, η θέα της εντυπωσιακής δύσης ήταν αυτό που ενέπνευσε τον Edvard Munch να ζωγραφίσει τη θρυλική «Κραυγή».

Αργότερα, ο Νορβηγός καλλιτέχνης περιέγραψε το μοναδικό θέαμα σαν «μια πελώρια, ατελείωτη κραυγή της φύσης».

Το διοξείδιο του θείου, που εκπέμπεται στην ατμόσφαιρα κατά τη διάρκεια μιας έκρηξης, εμποδίζει ένα μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας να φτάσει στη γη. Το 1991, το ηφαίστειο Pinatubo στις Φιλιππίνες εξεράγη, ψύχοντας τη γη κατά περίπου μισό βαθμό για τουλάχιστον ένα χρόνο.

Ένας τρόπος για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο με τεχνητά μέσα θα ήταν η δημιουργία ειδικών αεροσκαφών, κατασκευασμένων για πτήσεις σε μεγάλα ύψη και εξοπλισμένων με δεξαμενές και ψεκαστήρες. Για να επιτύχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα θα χρειαζόμασταν, σύμφωνα με τη Guardian, την ποσότητα διοξειδίου του θείου ίση με αυτή που εκλύθηκε από το Pinatubo- και αυτό κάθε τρία με τέσσερα χρόνια.

Ελεγχόμενο κλίμα, ανεξέλεγκτη ανάπτυξη

Η ιδέα της διαμόρφωσης των καιρικών φαινομένων κατά παραγγελία δεν είναι κάτι καινούριο, σήμερα όμως είναι η πρώτη φορά που διαθέτουμε την απαραίτητη τεχνογνωσία για την υλοποίηση της. Ο Edward Teller, γνωστός και ως ο πατέρας της υδρογονοβόμβας, και ο συνεργάτης του Lowell Wood συνιστούν τον ψεκασμό της στρατόσφαιρας με από το 1998.

Την άποψη ενστερνίζεται πλήθος συντηριτικών και νεοφιλελεύθερων πολιτικών και ακαδημαϊκών, αρκετοί εκ των οποίων δεν πιστεύουν καν ότι η κλιματική αλλαγή είναι υπαρκτή απειλή. Φυσικά, στο πλευρό τους τάσσονται όσοι επενδύουν στα ορυκτά καύσιμα, αφού η γωμηχανική του κλίματος θα τους επέτρεπε να συνεχίσουν τις προσοδοφόρες δραστηριότητες τους σχεδόν ανενόχλητοι- σαν μιας μορφής από μηχανής θεός.

Μολονότι αποτελούν ένα δελεαστικό σενάριο από οικονομικής πλευράς, αφού δεν θέτουν κανέναν περιορισμό στην «ανάπτυξη», οι όποιες προτάσεις για τον έλεγχο του κλίματος φαίνεται ότι διχάζουν την επιστημονική κοινότητα. Ορισμένοι έχουν εκφράσει ανησυχίες για τις πιθανές παρενέργειες των «πρωτοποριακών» τεχνολογιών, που θα μπορούσαν να αποβούν μοιραίες.

Για παράδειγμα, η διοχέτευση ακόμα μεγάλων ποσοτήτων διοξειδίου του άνθρακα στους ωκεανούς- που απορροφούν ήδη το ένα τρίτο του πλεονάσματος CO2 από την ατμόσφαιρα- θα αύξανε την οξύτητα τους, καταστρέφοντας τους κοραλλιογενής υφάλους και διαταράσσοντας τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Όσο για την εκτόξευση υλικών σκίασης στην ατμόσφαιρας, δεν γνωρίζουμε τι επιπτώσεις θα μπορούσαν να έχουν στο φυσικό περιβάλλον, αλλά και την ανθρώπινη υγεία.

Επιπλέον, τι θα συνέβαινε αν οι υπερδυνάμεις του πλανήτη δεν κατάφερναν να συμφωνήσουν μεταξύ τους, και μία από αυτές αποφάσιζε να πάρει τα ηνία του κλίματος; Ξαφνικά, το ενδεχόμενο ενός «πολέμου για το κλίμα» δεν ακούγεται και τόσο εξωφρενικό.

Αλλά ο πιο σοβαρός κίνδυνος έγκειται στο γεγονός ότι δε μπορούμε να προβλέψουμε τι συνέπειες μπορεί να επιφέρει μια «παρέμβαση» στο κλίμα του πλανήτη- στο παρελθόν, οι απόπειρες του ανθρώπου να «ελέγχξει» τη φύση σπανίως έχουν φέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

H οικολογία βλάπτει σοβαρά την υγεία;

Υγιές περιβάλλον συνήθως σημαίνει και υγιείς άνθρωποι. Ωστόσο, το πρόβλημα με ορισμένες από τις νέες οικολογικές τεχνολογίες είναι ότι δεν έχουν ακόμα δοκιμαστεί επαρκώς, με αποτέλεσμα οι "παρενέργειες" τους να παραμένουν άγνωστες.

Όσον αφορά τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, τα οφέλη των λαμπτήρων εξοικονόμησης ενέργειας είναι αδιαμφισβήτητα, γι' αυτό και πολλές χώρες σχεδιάζουν να καταστήσουν τη χρήση τους υποχρεωτική μέσα στα επόμενα χρόνια. Οι μόνες επιφυλάξεις προκύπτουν από τις πιθανές επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη υγεια, και ιδιαίτερα από τον πρόσφατο συσχετισμό τους με την ανάπτυξη καρκίνου του δέρματος. Προς το παρόν, τα στοιχεία που έχουμε δείχνουν ότι μάλλον δεν υπάρχει σοβαρός λόγος ανησυχίας, όμως το θέμα χρήζει περισσότερης διερεύνησης, ενώ απαραίτητη είναι και η διευθέτηση της κατάλληλης νομοθεσίας, που θα εξασφαλίζει ότι οι παραγόμενες λάμπες πληρούν τις προϋποθέσεις ασφαλούς λειτουργίας.

Τα πλεονεκτήματα των λαμπτήρων εξοικονόμησης ενέργειας είναι προφανή: η διάρκεια ζωής τους είναι μεγαλύτερη από τις συμβατικές λάμπες- αγγίζει τα δώδεκα χρόνια-, και η ενεργειακή τους κατανάλωση τέσσερις με πέντε φορές χαμηλότερη. Η χρήση μόλις μίας οικονομικής λάμπας μειώνει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα ενός νοικοκυριού κατά περίπου 116 τόνους και το λογαριασμό της ΔΕΗ κατά δώδεκα ευρώ το χρόνο.

Αντίθετα με τις λάμπες πυρακτώσεως, η ενέργεια των οικονομικών λαμπτήρων δε μετατρέπεται σε θερμότητα, και έτσι δεν επηρεάζεται η θερμοκρασία του χώρου, ενώ για τον ίδιο λόγο ένας λαμπτήρας εξοικονόμησης ενέργειας 20 βατ φωτίζει όσο και μία συμβατική λάμπα ισχύος 100 βατ. Στην Αγγλία, τη Γερμανία και άλλες χώρες, οι λάμπες πυρακτώσεως αναμένεται να έχουν απαγορευτεί μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια, μέτρο που στο μέλλον σχεδιάζεται να γίνει υποχρεωτικό για όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ.

Η πρώτη προειδοποίηση για τις “παρενέργειες” των λαμπτήρων εξοινοκονόμησης ενέργειας δημοσιεύτηκε το 2007 και αφορούσε την πιθανή πρόκληση ημικρανιών, ιδιαίτερα σε άτομα με ιστορικό σοβαρών πονοκεφάλων. Επίσης, καθώς το φως των λαμπτήρων δύναται να τρεμοπαίζει ανεπαίσθητα, ειδικά σε λάμπες κακής ποιότητας ή παλαιότερης τεχνολογίας, έχουν αναφερθεί περιπτώσεις πρόκλησης ζαλάδας και δυσφορίας σε επιληπτικούς- γεγονός που έχει αναγνωρίσει και η Γερμανική κυβέρνηση.

Η σόβαρότερη όμως κατηγορία που έχει επισυρθεί στους εν λόγω λαμπτήρες είναι ότι, επειδή εκπέμπουν UV ακτινοβολία, μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο του δέρματος. Τα ΜΜΕ της Βρετανίας και της Αμερικής έσπευσαν να ανάγουν τέτοιου είδους υποθέσης σε θέμα μείζονος σημασίας. Εντούτοις, το μόνο που έχει αποδειχθεί μέχρι στιγμής είναι ότι ορισμένα άτομα, που παραμένουν πολύ κοντά σε λαμπτήρες εξοικονόμησης ενέργειας για μεγάλα χρονικά διαστήματα, δύναται να παρουσιάσουν ερυθρότητα του δέρματος- δηλαδή, κάτι σαν ελαφρύ έγκαυμα.

Επομένως, θεωρείται ότι οι λάμπες μπορούν να δημιουργήσουν πρόβλημα σε όσους εμφανίζουν σοβαρή φωτοευαισθησία. Μάλιστα, οι κυβερνήσεις της Γερμανίας και της Αγγλίας συζητούν ήδη την χορήγηση ειδικής άδειας, που θα επιτρέπει στα άτομα με διαπιστωμένη ευαισθησία στη UV ακτινοβολία να εξακολουθήσουν να χρησιμοποιούν λάμπες πυρακτώσεως ακόμα και μετά την απαγόρευση τους.

Η Βρετανική Υπηρεσία Προστασίας Δημόσιας Υγείας , η οποία ήγειρε το θέμα της επικυνδυνότητας των λαμπήρων για πρώτη φορά παγκοσμίως και πραγματοποίησε μετρήσεις ακτινοβολίας σε τυχαία δείγματα, συνιστά να αποφεύγεται η τοποθέτηση τους σε απόσταση μικρότερη των 30 εκατοστών από το δέρμα. Επισημαίνει, όμως, ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι οι λάμπες είναι καρκινογόνες, και παρομοιάζει την ακτινοβολία τους με αυτή που εκπέμπεται σε εξωτερικούς χώρους μία ηλιόλουστη μέρα- και αυτό μόνο για τους “ανοιχτούς” λαμπτήρες, όπου το ελατήριο είναι ορατό.

Από τους 73 λαμπτήρες που ελέγχθηκαν για τις ανάγκες της έρευνας, ακτινοβολία εξέπεμπε περίπου ο ένας στους πέντε “ανοιχτούς”, γεγονός που αποδυκνύει ότι η επικiνδυνότητα διαφέρει από κατασκευαστή σε κατασκευαστή. Κατόπιν τούτου η Υπηρεσία Προστασίας Υγείας απήυθηνε έκκληση στην Ευρωπαική Ένωση να θέσει αυστηρούς κανονισμούς για την παραγωγή και τη χρήση των λαμπών.

Πάντως, οι ειδικοί τονίζουν ότι με την πρόοδο της επιστήμης θα είναι δυνατή η παραγωγή λαμπτήρων με χαμηλότερη ή καθόλου UV ακτινοβολία. Εξάλλου, στο μέλλον εκτιμάται ότι οι οικονομικοί λαμπτήρες θα δώσουν τη θέση τους σε ακόμα πιο σύγχρονες τεχνολογίες φωτισμού, όπως είναι τα LEDs και οι λάμπες πυρακτώσεως προηγμένης μορφής, που αυτή τη στιγμή δοκιμάζονται από τη General Electrics.

Πρόκληση αποτελεί και το ζήτημα της διαχείρησης των οικονομικών λαμπτήρων μετά το τέλος της ζωής τους, αφού τα ίχνη υδραργύρου, που περιέχουν, μπορούν να παρισφρύσουν στο χώμα και τελικά στην τροφική αλυσίδα. Στις ΗΠΑ και τη δυτική Ευρώπη πραγματοποιείται ήδη ανακύκλωση των χρησιμοποιημένων λαμπών, ενώ παράλληλα γίνονται προσπάθειες παραγωγής λαμπτήρων με χαμηλότερη περιεκτικότητα σε υδράργυρο. Πάντως, οι οικολογικές οργανώσεις υπενθυμίζουν ότι η ηλεκτροδότηση λαμπών πυρακτώσεως με ενέργεια από συμβατικά καύσιμα εκλύει στην ατμόσφαιρα πολύ περισσότερο υδράργυρο από ότι περιέχουν οι λαμπτήρες εξοικονόμησης ενέργειας.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Το μυστικό κόστος της χριστουγεννιάτικης ευδαιμονίας

Είναι μία εποχή αγάπης, γενναιοδωρίας και μεγαλοπρεπών φωταψιών. Μήπως, όμως το κόστος της χριστουγεννιάτικης ευδαιμονίας το πληρώνει το περιβάλλον; Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια κατά πόσο ο εορτασμός των Χριστουγέννων στην Ελλάδα επιβαρύνει τη φύση και το κλίμα- μπορούμε όμως να αντιληφθούμε το μέγεθος της “απειλής” εξετάζοντας μελέτες, που πραγματοποιήθηκαν σε άλλες χώρες και αποκαλύπτουν την άλλη όψη των εποχιακών υπερβολών.

Μόνο στη Μεγάλη Βρετανία, περίπου έξι εκατομμύρια έλατα καίγονται ή οδηγούνται στις χωματερές μετά το τέλος των γιορτών, μαζί με περισσότερες από ένα δισεκατομμύρια κάρτες- οι οποίες θα αρκούσαν για να καλύψουν ολόκληρο τον κόσμο πέντε φορές. Στα σκουπίδια καταλήγουν, επίσης, 125 χιλιάδες τόνοι πλαστικών συσκευασιών, σχεδόν 83 χιλιόμετρα χαρτί περιτυλίγματος και περίπου το 40% των εδεσμάτων που προορίζονται για τα εορταστικά ρεβεγιόν.Και επειδή ο καταναλωτισμός δε γνωρίζει ηλικία, τέσσερα στα δέκα παιχνίδια, που θα φέρει ο Άγιος Βασίλης στους νεαρούς Βρετανούς, δεν αναμένονται να “επιβιώσουν” ούτε καν μέχρι το Πάσχα.

Μακράν το πιο αντιοικολογικό έθιμο είναι ο στολισμός με λαμπάκια: αν σε κάθε βρετανική οικογένεια αναλογεί ένα τυπικό σετ λαμπιόνια, η συνολική κατανάλωση ρεύματος σε όλη τη χώρα ανέρχεται σε 3,5 δισεκατομμύρια κιλοβάτ επιπλέον ηλεκτρικής ενέργειας και έχει ως συνέπεια την εκπομπή 1,6 πρόσθετων τόνων διοξειδίου του άνθρακα σε μία μόλις ώρα.

Αλλά εκτός από τις προφανείς επιπτώσεις, η εορταστική περίοδος συνδιάζεται και με άλλες αντι-οικολογικές συνήθειες. Παραδείγματος χάρη, πολλοί αντιμετωπίζουν τις διακοπές από τη δουλειά ή το σχολείο ως μια ευκαιρία για να δουν...περισσότερη τηλεόραση. Υπολογίζεται ότι οι εκπομπές CO2, που οφείλονται στην αυξημένη τηλεθέαση κατά τη διάρκεια των γιορτών, ισοδυναμούν με περίπου 100 υπερατλαντικές πτήσεις. Φυσικά, την ίδια εποχή αυξάνεται και ο αριθμός των- υπερατλαντικών ή μη- πτήσεων, όπως επίσης και των ταξιδιών με αυτοκίνητο.

"Το μυστικό κόστος των Χριστουγέννων” είναι ο τίτλος εκτενούς έκθεσης του Australian Conservation Foundation. Για τις ανάγκες της έρευνας, οι ειδικοί μελέτησαν τις Χριστουγεννιάτικες συνήθειες των Αυστραλών πολιτών και υπολόγισαν όχι μόνο τον αντίκτυπο τους σε επίπεδο ρύπανσης, αλλά και το μέγεθος της κατασπατάλησης ενέργειας και φυσικών πόρων που προκαλούν.

Κάθε δολάριο που ξόδεψαν οι κάτοικοι της Αυστραλίας για την αγορά ρούχων τα Χριστούγεννα του 2004 ισοδυναμούσε με τη χρήση 20 λίτρων νερού και 3,4 τ.μ. καλλιεργήσιμης γης για την παραγωγή των εν λόγω ενδυμάτων. Το νερό, που απαιτήθηκε για την παρασκευή των εορταστικών αλκοολούχων ποτών αρκούσε για να γεμίσει γύρω στις 42.000 πισίνες Ολυμπιακών διαστάσεων, ενώ οι ηλεκτρικές συσκευές που αγοράστηκαν ως δώρα είχαν παραγάγει 780.000 τόνους αερίων θερμοκηπίου πριν καν βγουν από τις συσκευασίες τους.

Όσον αφορά τα βιβλία και περιοδικά, στα οποία οι Αυστραλοί καταναλωτές επένδυσαν 612 εκ δολάρια, εκτιμάται ότι επιβάρυναν την ατμόσφαιρα με 430.000 τόνους ρυπογόνων αερίων- όσο, δηλαδή, εκλύουν 85.000 αυτοκίνητα σε ένα χρόνο. Ακόμα και ένα φαινομενικά αθώο κουτί σοκολατάκια προϋποθέτει την κατανάλωση είκοσι κιλών πρώτων υλών και 940 λίτρων νερού.
Στις παραπάνω ρυπογόνες δραστηριότητες έρχονται να προστεθούν η ενέργεια που καταναλώνεται για το χρονοβόρο ψήσιμο της γαλοπούλας, οι μετακινήσεις από και προς οικογενειακές συγκεντρώσεις και πολλές ακόμα φαινομενικά ασήμαντες αλλαγές στις καθημερινές μας συνήθειες, που απειλούν το ήδη επιβαρημένο περιβάλλον του πλανήτη.

Η λύση, βέβαια, δεν έγκειται στην κατάργηση των Χριστουγέννων, αλλά στην πιο συνετή συμπεριφορά όλων μας. Με λίγη εφευρετικότητα και μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση μπορούμε όλοι να απολαύσουμε της γιορτές , εκφράζοντας το ενδιαφέρον μας όχι μόνο για τους αγαπημένους μας ανθρώπους, αλλά και για ολόκληρο τον πλανήτη.

Πρασινα Χριστούγεννα με LEDs
 

Αυτά τα χριστούγεννα, μπορούμε να μειώσουμε τη συμβολή μας στην επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής, αντικαθιστώντας τα παραδοσιακά λαμπάκια με LEDs.
Χάρη στο μικρό τους μέγεθος, την αντοχή τους και την χαμηλή ενεργειακή τους κατανάλωση, τα LEDs- ή αλλιώς light-emitting diodes- θεωρούνται το μέλλον στις τεχνολογίες φωτισμού. Παράγονται σε διάφορα σχήματα και χρώματα, μπορούν να ενσωματωθούν σε τοίχους και ταβάνια, δεν αναπτύσσουν μεγάλες θερμοκρασίες και καταναλώνουν 80% με 90% λιγότερο ρεύμα από τις λάμπες πυρακτώσεως.

Ο μόνος λόγος που, σύμφωνα με τους ειδικούς, τα σπίτια μας δεν φωτίζονται ακόμα αποκλειστικά με LEDs είναι οι σχετικά υψηλές τιμές τους. Ωστόσο, μέσα στην επόμενη πενταετία το κόστος τους αναμένεται να μειωθεί αρκετά για να ξεκινήσει η μαζική παραγωγή τους. Όσον αφορά τα Χριστουγεννιάτικα λαμπάκια, μπορεί να στοιχίζουν πιο ακριβά από τα συμβατικά, αλλά έχουν πολύ μεγαλύτερη διάρκεια ζωής και αντέχουν περισσότερο στις “καταπονήσεις”. Πιο συγκεκριμένα, τα πρωτοποριακά λαμπάκια διαρκούν από πέντε ως 20 χρόνια, και στο μεσοδιάστημα δεν απαιτείται αλλαγή μεμονωμένων λαμπτήρων.

Tα Χριστούγεννα του 2007, το Limerick της Ιρλανδίας είχε το δικό της οικολογικό δέντρο. Το “έλατο”, που κοσμούσε τον κεντρικό δρόμο της πόλης καθ' όλη τη διάρκεια των εορτών, ήταν κατασκευασμένο από υπολλείμματα μετάλλου. Τα βράδυα φωτιζόταν αποκλειστικά με LEDs, τα οποία τροφοδοτούνταν από αιολική ένέργεια, αποδυκνύοντας ότι ο εορτασμός των Χριστουγένων δεν είναι απαραίτητα και ρυπογόνος. Για ακόμα πιο “πράσινα” Χριστούγεννα, η ιδανική λύση είναι τα ηλιακά λαμπάκια, τα οποία έχουν το επιπλέον πλεονέκτημα ότι δε χρειάζεται να μπουν στην πρίζα.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Οικοτοπίες: Οι πράσινες πόλεις του μέλλοντος

Oι γκρίζες, επιβλητικές μητροπόλεις του μέλλοντος, χτισμένες από ατσάλι και γυαλί στα πρότυπα της βιομηχανικής εποχής και καθιερωμένες στη συνείδηση του κοινού χάρη σε αμέτρητες ταινίες επιστημονικής φαντασίας, είναι ήδη...παρελθόν. Οι νέες προτάσεις για την εξέλιξη του αστικού τοπίου προβλέπουν υπόγειες οικολογικές πολιτείες, τεχνητά νησιά με ενεργειακή αυτονομία, ιπτάμενα οικιστικά συγκροτήματα και πανύψηλους ουρανοξύστες, οι κάτοικοι των οποίων θα καλλιεργούν βιολογικά οπωροκηπευτικά σε ειδικά διαμορφωμένα μπαλκόνια, ταράτσες και θερμοκήπια.

Ο όρος “ecotopia” ή “οικοτοπίες”, δημιουργήθηκε για να περιγράψει ακριβώς αυτό: Μια ιδανική, βιώσιμη πόλη, με καταπράσινους ανοιχτούς χώρους, ανύπαρκτο ενεργειακό αποτύπωμα και περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένους κατοίκους. Ορισμένα από τα σενάρια δεν αποκλείεται να γίνουν πραγματικότητα σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον, ενώ άλλα πιθανότατα θα μείνουν για πάντα στη σφαίρα του φανταστικού. Όλα όμως αποδεικνύουν ότι η οικολογία και η τεχνολογία είναι κάθε άλλο παρά ασύμβατες έννοιες, και ότι η προστασία του περιβάλλοντος δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με μία επιστροφή σε “παραδοσιακούς” τρόπους ζωής.

Ανεξάντλητες φαίνεται ότι είναι οι ιδέες των αρχιτεκτόνων του γραφείου MAD Architects με έδρα την Κίνα. Τα ρηξικέλευθα σχέδια τους αφορούν, μεταξύ άλλων, τη δημιουργία μιας κινητής και αυτόνομης πόλης σε σχήμα αστεριού, η οποία θα καλύπτει τις ανάγκες των 15.000 κατοίκων της με ενέργεια προερχόμενη από τα σκουπίδια τους. Το γιγάντιο μεταλλικό άστρο, που πρωτοπαρουσιάστηκε στην Αρχιτεκτονική Μπιενάλε Βενετίας υπό τον τίτλο “Superstar: Μία κινητή Chinatown”, περιλαμβάνει εμπορικά κέντρα, εστιατόρια, νοσοκομεία, πάρκα με καθαρές λίμνες και κινέζικα είδη βλάστησης, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και ένα...ψηφιακό νεκροταφείο. To παράξενο κατασκεύασμα θα μπορούσε να εγκατασταθεί δίπλα- ή επάνω- σε οποιαδήποτε υπαρκτή πόλη του πλανήτη, όπου θα λειτουργούσε σαν ένα προάστιο, ανοικτό στους επισκέπτες μέσω ειδικών διαδρόμων και τελεφερίκ, αλλά εντελώς ανεξάρτητο από πλευράς ενέργειας και τροφίμων. Πρόκειται “για ένα οικοσύστημα σε μορφή μινιατούρας. Κάτι σαν πλανήτης- μπονσάι “, υποστηρίζουν οι δημιουργοί του.

Η ομάδα MAD υπογράφει, επίσης, μία ολοκληρωμένη άποψη του Πεκίνου, όπως θα μπορούσε να είναι σε τέσσερις δεκαετίες από σήμερα. Μεταξύ άλλων, η σχετικά ρεαλιστική πρόταση περιλαμβάνει τη δημιουργία μιας “νησίδας” πάνω από το οικονομικό κέντρο του Πεκίνου, αποτελούμενη όχι μόνο από κτίρια, αλλά και από πάρκα, αξιοθέατα, ακόμα και λίμνες- δηλαδή, κάτι σαν πόλη πάνω από την πόλη. Παράλληλα, η θρυλική πλατεία Tiananmen μετατρέπεται σε πάρκο, ενώ ακριβώς από κάτω της εγκαθίσταται ένα απέραντο πολιτιστικό κέντρο, με μουσεία, θέατρο κτλ.

Ένα από τα πιο γνωστά ονόματα της φουτουριστικής αρχιτεκτονικής με οικολογικές ανησυχίας είναι η ιαπωνική εταιρία Shimizu, που υπογράφει αρκετά πρότζεκτ μεγάλης κλίμακας, όπως η τεράστια πυραμίδα Mega-City - μία πόλη 750.000 κατοίκων εγκατεστημένη στον κόλπο του Τόκιο. Δώδεκα φορές μεγαλύτερο από την πυραμίδα της Γάζας, το εντυπωσιακό οικοδόμημα έχει ύψος δύο ολόκληρα χιλιόμετρα και υπόσχεται να δώσει λύση στο πρόβλημα υπερπληθυσμού του Τόκιο. Εξίσου μεγαλεπήβολα είναι τα σχέδια για την πλωτή πολιτεία Green Float, η οποία θα αποτελείται από πανύψηλους ουρανοξύστες- ύψους 1,6 χιλιομέτρων-, χτισμένους πάνω σε μία πλωτή βάση. Προς το παρόν, οι ιδέες της Shimizu απέχουν αρκετά από την υλοποίηση, καθώς το οικοδομικό υλικό, που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή τόσο της γιγαντιαίας πυραμίδας όσο και των εξωφρενικά ψηλών κτιρίων του Green Float δεν έχει ακόμα εφευρεθεί.

Μία άκρως πρωτοποριακή σύλληψη είναι το Lilypad project του Vincent Callebaut, ένα δίκτυο από πλωτά καταφύγια για την περίπτωση, που η άνοδος της στάθμης των ωκεανών βυθίσει μεγάλες εκτάσεις γης κάτω από το νερό. Η κάθε μία από τις νησίδες θα είναι αυτόνομη και θα μπορεί να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες ως και 50.000 ατόμων. Αντί να μένουν μονίμως αγκυροβολημένα σε ένα σημείο, τα “νούφαρα” του Βέλγου αρχιτέκτονα θα μπορούν να μετακινούνται, αξιοποιώντας τα θαλάσσια ρεύματα.

Ο πολυβραβευμένος- αν και μόλις 33 ετών- Callebaut, έχει διατυπώσει και άλλες “οικο-τοπικές” προτάσεις και για την ανάπλαση των υπαρκτών αστικών κέντρων. “Dragonfly” τιτλοφορείται το φιλόδοξο project του, που έχει ως απώτερο στόχο την επίλυση του προβλήματος σίτισης του ολοένα αυξανόμενου πληθυσμού της γης. Πρόκειται για μια αυτόνομη και φιλική προς το περιβάλλον πολιτεία, οι κάτοικοι της οποίας θα καλλιεργούν τα δικά τους βιολογικά φρούτα και λαχανικά, σε κήπους αρκετά μέτρα ψηλότερα από το έδαφος, και θα παράγουν ενέργεια από τα σκουπίδια τους. Ως παράδειγμα, ο Βέλγος αρχιτέκτονας χρησιμοποιεί τη Νέα Υόρκη, την οποία μετατρέπει, μέσω φωτορεαλιστικών απεικονίσεων, σε ιδανικό τόπο διαβίωσης για εκατομμύρια ανθρώπους.

Δύο συμμετρικοί πύργοι πλαισιώνουν ένα τεράστιο θερμοκήπιο, το οποίο αναπτύσσεται ανάμεσα σε δύο “φτερά” από γυαλί και ατσάλι- το όλο σύνολο θυμίζει έντομο, εξ' ου και το όνομα “Dragonfly” (“Λιβελούλα). Στα διάφορα επίπεδα τους, η “φάρμα-ουρανοξύστης” θα φιλοξενεί ζωοτροφεία, καλλιεργήσιμες εκτάσεις, εγκαταστάσεις κομποστοποίησης και ανακύκλωσης, πάρκα και κήπους, αλλά και χώρους κατοικίας, εστίασης και εργασίας. Φυσικά, το “ζωντανό αστικό σύμπλεγμα”, όπως το περιγράφει ο δημιουργός του, αξιοποιεί στο έπακρο τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αφού το νότιο τμήμα του πύργου είναι επενδεδυμένο με φωτοβολταϊκά, ενώ το βόρειο είναι εξοπλισμένο με τρεις ανεμογεννήτριες. Επιπλέον, οι κρεμαστοί κήποι των δυτικών και ανατολικών όψεων φιλτράρουν το νερό της βροχής, το οποίο χρησιμοποιείται για άρδευση αφού υποστεί επεξεργασία.

Στην Ολλανδία, όπου ο κίνδυνος του καταποντισμού είναι πάντα υπαρκτός, ολοένα και περισσότερα αρχιτεκτονικά γραφεία διερευνούν τις δυνατότητες κατασκευής πλωτών κτιρίων. Ενδεικτικά, η εταιρία WHIM έχει προτείνει τη δημιουργία ενός αρχιπελάγους από πλαστικό, προερχόμενου από τα απορρίμματα στους ωκεανούς. Σε πρώτη φάση, η ομάδα οραματίζεται το Recycled Island, ένα νησί έκτασης 10.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων- δηλαδή περίπου στο μέγεθος της Χαβάης- στο Βόρειο Ειρηνικό, όπου έχει εντοπιστεί η μεγαλύτερη συγκέντρωση πλαστικών απορριμάτων στον κόσμο. Το πλαστικό, που καλύπτει όση έκταση καταλαμβάνουν μαζί η Γαλλία και η Ισπανία- θα ανακυκλωθεί και θα μετατραπεί σε οικοδομικό υλικό, χωρίς να μετακινηθεί από το σημείο εύρεσης του.

Κάποιοι προχώρησαν την ιδέα των πλωτών κτιριακών συγκροτημάτων ένα βήμα πιο μακριά, σχεδιάζοντας πόλεις που βρίσκονται όχι στην επιφάνεια, αλλά κάτω από το νερό. Το κατώτατο σημείο του υποβρύχιου συμπλέγματος Gyre της καναδέζικης εταιρίας Zigloo, που περιλαμβάνει ερευνητικό σταθμό και ένα πλήρες θέρετρο με κατοικίες για 2.000 άτομα, καταστήματα, κήπους και κέντρα διασκέδασης, βρίσκεται σε βάθος 400 μέτρων. Το Gyre δεν είναι θεμελιωμένο στο βυθό, αλλά συνδέεται με μία πλωτή πλατφόρμα, εξοπλισμένη με φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες και ειδικούς συλλέκτες της ενέργειας των κυμάτων, όπως επίσης και μεγάλα λιμάνια, που θα διευκολύνουν την επικοινωνία της με τον “έξω” κόσμο.

Αντί να θυμίζει καταποντισμένη μεγαλούπολη, η Syph μοιάζει πλήρως ενταγμένη στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Για τη δημιουργία της, οι Αυστραλοί αρχιτέκτονες της Arup Biometrics εμπνεύστηκαν από τη μορφή της μέδουσας. Αντίστοιχα, ο Water-Scraper (σε ελεύθερη μετάφραση, “ουρανοξύστης του νερού”) του Μαλαισιανού designer Sarly Adre Bin Sarkum αξιοποιεί στο έπακρο τις αρχές της βιο-μιμητικής, αφού αξιοποιεί την ενέργεια από την ίδια του την κίνηση, ενώ τα βιο-φωτιζόμενα πλοκάμια του αποτελούν ιδανικό τόπο εγκατάστασης για τη θαλάσσια χλωρίδα και πανίδα.

Ακόμα πιο ευέλικτη είναι η φουτουριστική κιβωτός Sub Biosphere 2, η οποία θα μπορεί να μεταφερθεί οπουδήποτε: από την επιφάνεια μέχρι τα βάθη του ωκεανού, χωρίς αυτό να δημιουργεί κανένα πρόβλημα για τους κατοίκους της, ούτε να απειλεί το πολύτιμο φορτίο της- είδη ζώων και φυτών προς διάσωση από κάποια επερχόμενη βιβλική καταστροφή. Η “υποβρύχια βιόσφαιρα”, που εκτός των άλλων θα περιέχει τράπεζα σπόρων, θα είναι κατασκευασμένη έτσι ώστε να αντέχει σε κάθε είδους “κακουχίες”, από ακραία καιρικά φαινόμενα μέχρι πυρηνικούς πολέμους.

Προκειμένου να λύσει οριστικά το πρόβλημα υπερπληθυσμού στο Αζερμπαϊτζάν, η ομάδα BIG συνέλαβε την ιδέα ενός τεχνητού “βουνού” επάνω στο νησί Zira, που βρίσκεται κοντά στις ακτές της πρωτεύουσας της χώρας, Μπάκου. Το οικιστικό συγκρότημα του project Zira Masterplan αποτελείται από επτά κτίρια- όσα και οι κορυφές του Αζερμπαϊτζάν- με εμβαδόν 30.000 τετραγωνικά μέτρα το καθένα και φιλοδοξεί να είναι εντελώς “καθαρό”, αφού θα ενεργειοδοτείται αποκλειστικά με τη δύναμη του ηλίου, του αέρα και του νερού.

Έναν “όροφο”- με κατοικίες, πάρκα, αμφιθέατρα, χωράφια και υπαίθριους χώρους- προσθέτουν στην πολύβουη πόλη του Τόκιο οι στέγες του δικτύου ουρανοξυστών Sky-Terra της Αμερικανίδας σχεδιάστριας Joanna Borek-Clement, το οποίο “αντιγράφει” τη δομή των νευρικών κυττάρων του εγκεφάλου. Οι πύργοι της Borek, που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια του διαγωνισμού eVolo, θα συνδέονται μεταξύ τους μέσω μονοπατιών για πεζούς και ποδηλατοδρόμων, ενώ οι σκεπές τους θα ενώνονται, συνθέτοντας μία απέραντη καταπράσινη έκταση. Άλλη μία από τις πιο αξιόλογες συμμετοχές στον πιο πρόσφατο διαγωνισμό ήταν το Ciliwung Recovery Program τεσσάρων αρχιτεκτόνων και μηχανικών από την Ινδονησία. Θεμελιωμένα μέσα στον μολυσμένο ποταμό Ciliwung, στη Τζακάρτα, τα βιώσιμα οικοδομήματα διαθέτουν ένα ιδιοφυές σύστημα φίλτρων, που καθαρίζει το νερό και το διοχετεύει για την άρδευση των καλλιεργειών της περιοχής. Οι ενεργειακές ανάγκες των κατοίκων και των εργαζόμενων στους ουρανοξύστες θα καλύπτονται αποκλειστικά από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Φαινόμενο ριμπάουντ: Οι παγίδες της εξοικονόμησης ενέργειας

Ηλεκτρικές συσκευές ενεργειακής κλάσης Α', οικολογικοί λαμπτήρες και υβριδικά οχήματα υπόσχονται να αλλάξουν τη ζωή μας προς το καλύτερο, αφού εκτός από το περιβάλλον προστατεύουν και...το πορτοφόλι μας. Εντούτοις, η πρόοδος στον τομέα εξοικονόμησης ενέργειας ενδέχεται να μην είναι τόσο αποτελεσματική στον αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής όσο υπολόγιζαν αρχικά οι επιστήμονες. H απόκλιση οφείλεται κατά κύριο λόγο σε κάτι που οι οικονομολόγοι ονομάζουν “φαινόμενο ριμπάουντ”- όταν δηλαδή, τα οφέλη των “πράσινων” τεχνολογιών αντισταθμίζονται από αλλαγές στη συμπεριφορά των καταναλωτών.

Στη θεωρία μοιάζει σύνθετο, αλλά στην πράξη το φαινόμενο ριμπάουντ γίνεται εύκολα αντιληπτό, αν κανείς λάβει υπ' όψιν τους βασικούς μηχανισμούς της ελεύθερης αγοράς: Τα αποδοτικότερα προϊόντα ρίχνουν το κόστος της ενέργειας, επιτρέποντας μας να χρησιμοποιούμε περισσότερη ενέργεια, να παράγουμε αγαθά σε μεγαλύτερες ποσότητες ή να επενδύουμε πιο πολλά χρήματα σε άλλα προϊόντα και υπηρεσίες. Για παράδειγμα, έχει παρατηρηθεί ότι όσοι αντικαθιστούν τους συμβατικούς λαμπτήρες με οικονομικούς τείνουν να αφήνουν τα φώτα αναμμένα για περισσότερες ώρες την ημέρα, εφησυχασμένοι πως ο λογαριασμός της ΔΕΗ θα είναι μειωμένος. Αντίστοιχα, οι ιδιοκτήτες των υβριδικών αυτοκινήτων καταλήγουν να κάνουν μεγαλύτερες διαδρομές, απαλλαγμένοι από την ανησυχία για την υψηλή τιμή της βενζίνης.

Η ύπαρξη και οι πιθανές συνέπειες του ριμπάουντ στην οικονομία επισημάνθηκαν για πρώτη φορά το 1865 από τον William Stanley Jevons. Ο Άγγλος θεωρητικός υποστήριξε ότι η κατασκευή αποδοτικότερων τουρμπίνων ατμού, αντί να συμβάλλει στην εξοικονόμηση φυσικών πόρων, θα μετέτρεπε τον άνθρακα σε φτηνό καύσιμο και άρα ιδανικό για ακόμα περισσότερες χρήσεις από ότι στο παρελθόν. Οι προβλέψεις του δεν άργησαν να γίνουν πραγματικότητα, δεδομένου ότι οι νέες τουρμπίνες ουσιαστικά πυροδότησαν τη βιομηχανική επανάσταση. Περίπου 130 χρόνια αργότερα, ο οικονομολόγος Harry Saunders προσάρμοσε τη θεωρία του Jevons στα δεδομένα της σύγχρονης αγοράς. “Η ενεργειακή αποδοτικότητα μπορεί να αυξήσει την κατανάλωση ενέργειας με δύο τρόπους: αφ' ενός καθιστώντας την ενέργεια φθηνότερη και αφ' εταίρου αυξάνοντας το ρυθμό ανάπτυξης της οικονομίας, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται ακόμα περισσότερη ενέργεια” αναφέρει σε επιστημονικό άρθρο, που δημοσιεύτηκε το 1992.

Μέχρι στιγμής, το φαινόμενο ριμπάουντ δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς, και έτσι διαθέτουμε μόνο κατά προσέγγιση εκτιμήσεις για τις πιθανές συνέπειες του. Στον τομέα της ενέργειας, το ριμπάουντ- δηλαδή το ποσοστό της ενέργειας, που θα ήταν δυνατόν να εξοικονομηθεί, αλλά τελικά ξοδεύεται- υπολογίζεται ότι αγγίζει το 30%. Πιο συγκεκριμένα, το εκτιμώμενο ριμπάουντ στην κατανάλωση ενέργειας για τη θέρμανση χώρων, καθώς και για τις οδικές μεταφορές, κυμαίνεται από 10 ως 30%, ενώ στο χώρο του οικιακού φωτισμού αγγίζει 12%.

Στην πιο πρόσφατη σχετική έρευνα, ο Terry Barker του ερευνητικού κέντρου για την Άμβλυνση της Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου του Cambridge, υποστηρίζει ότι αν οι συστάσεις του Διεθνή Οργανισμού Ενέργειας τεθούν σε εφαρμογή μέσα στις επόμενες δεκαετίας, το συνολικό ριμπάουντ δεν αποκλείεται να ξεπεράσει το 30% μέχρι το 2020 και το 50% μέχρι το 2030. Αυτό σημαίνει ότι σε δύο δεκαετίες θα έχουμε καταναλώσει τη διπλάσια ενέργεια, από αυτή που θα είχαμε καταναλώσει αν αξιοποιούσαμε σωστά τις νέες τεχνολογικές εξελίξεις.

Συνήθως, το ριμπάουντ εμφανίζεται πιο έντονο στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπου η αγορά ενέργειας είναι κάθε άλλο παρά κορεσμένη. Προκειμένου να διερευνήσουν τις προεκτάσεις του φαινομένου, μελετητές τοποθέτησαν ηλιακά φώτα σε κατοικίες ενός αγροτικού οικισμό της Ινδίας. Τελικά, το ριμπάουντ ξεπέρασε το 100%, αφού τα συμμετέχοντα νοικοκυριά εκμεταλλεύτηκαν την παροχή δωρεάν ενέργειας στο έπακρο. Αντί να αντικαταστήσουν τις συμβατικές λάμπες κηροζίνης, οι κάτοικοι απλώς τις χρησιμοποιούσαν σε συνδυασμό με τις ηλιακές, με αποτέλεσμα να έχουν τα φώτα αναμμένα κατά μέσο όρο για έξι ώρες την ημέρα- δηλαδή τέσσερις ώρες περισσότερο από ότι πριν τους δοθούν οι νέες λάμπες. Παράλληλα, ο επαρκέστερος φωτισμός τους επέτρεπε να επενδύουν περισσότερο χρόνο σε άλλες ρυπογόνες δραστηριότητες, όπως το μαγείρεμα- μάλιστα, στο ίδιο διάστημα αυξήθηκε αισθητά το εμπόριο τροφίμων με γειτονικά χωριά.

Η κυριότερη συνέπεια του φαινομένου ριμπάουντ είναι ότι δυσχεραίνει τις προσπάθειες των μελετητών να εκτιμήσουν κατά πόσο θα μειωθούν οι εκπομπές ρυπογόνων αερίων χάρη στις νέες τεχνολογίες. Επομένως, οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπ' όψιν από όσους επιχειρούν να υπολογίσουν τη συμβολή των αποδοτικών προϊόντων και υπηρεσιών στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής. Με αυτόν τον τρόπο, οι πολίτες θα γνωρίζουν τον πραγματικό αντίκτυπο των καθημερινών τους συμπεριφορών και οι κυβερνήσεις θα μπορούν να διαμορφώνουν την περιβαλλοντική πολιτική τους βασιζόμενες σε ακριβέστερες εκτιμήσεις. Παράλληλα, οι πιο “τολμηροί” οικονομολόγοι προτείνουν τη φορολόγηση των φθηνότερων μορφών ενέργειας, έτσι ώστε οι καταναλωτές να μην παρασύρονται σε αλόγιστες σπατάλες εξαιτίας της πτώσης των τιμών.

Ωστόσο, τέτοιου είδους πολιτικές αντιτίθενται στις απόπειρες προώθησης των αποδοτικότερων προϊόντων με το επιχείρημα ότι συμφέρουν και οικονομικά. Πρωτίστως, η αναγνώριση του φαινομένου ριμπάουντ ως αναπόσπαστο κομμάτι οποιασδήποτε μεθόδου εξοικονόμησης ενέργειας επιβεβαιώνει κάτι που χρόνια τώρα υπογραμμίζουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις: ότι ο αγώνας για τη σωτηρία του πλανήτη δε γίνεται να στηριχθεί αποκλειστικά στις νέες τεχνολογίες. Αντίθετα, η εξασφάλιση ενός βιώσιμου κόσμου για τις επόμενες γενιές απαιτεί να στραφούμε προς έναν πιο εγκρατή και λιγότερο ενεργοβόρο τρόπο ζωής.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Η άγνωστη φύση της Ακρόπολης

Καρακάξες, κοκκινολαίμηδες, τσαλαπετεινοί, κουκουβάγιες και μικρόσωμα γεράκια βρίσκουν καταφύγιο στα πλούσια φυλλώματα αειθαλών και φυλλοβόλων δένδρων, ενώ μέλισσες και 15 είδη πεταλούδων γεύονται το νέκταρ, που εκκρίνουν πετούνιες, μπουκαμβίλιες και αγγελικές. Δεν πρόκειται για κάποια μακρινή εξοχή, ούτε για ένα πρότυπο πάρκο της δυτικής Ευρώπης, αλλά για το- κατά τ' άλλα πνιγμένο στο τσιμέντο- κέντρο της Αθήνας.

Macromeria Acropolitana

Στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, στις πλαγιές του λόφου Φιλοπάππου, τον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και τους ανθισμένους κήπους της Πλάκας, κρύβεται ένας ολόκληρος πολύχρωμος κόσμος, που σφύζει από ζωή. Μεταξύ άλλων, το αξιόλογο οικοσύστημα της περιοχής διαθέτει ένα μικροσκοπικό αγριολούλουδο, που δεν φυτρώνει πουθενά αλλού στον κόσμο: την σπανιότατη acropolitana με τα μικροσκοπικά ροζ λουλούδια, η οποία θεωρούνταν εξαφανισμένη από το 1908, αλλά εντοπίστηκε εκ νέου το 2006 από τον βιολόγο Γρηγόρη Τσούνη και το γιο του Λάμπρο.

Στην Διονυσίου Αρεοπαγίτου, πεύκα, κυπαρίσσια, λυγαριές και μουριές εξασφαλίζουν στους επισκέπτες την απαραίτητη σκιά για να απολαύσουν τον περίπατο, ενώ πάνω από τον Παρθενώνα πετούν κοτσύφια, σαχτάρες, δεκαοχτούρες, κουρούνες και σπάνιες βραχοκιρκίνεζες- μικρά γεράκια, που τρέφονται με τρωκτικά και έντομα. Δύο είδη χελιδονιών έχουν χτίσει τις φωλιές τους στα στενά δρομάκια της Πλάκας, όπου τις νύχτες του καλοκαιριού αντηχεί το μελωδικό κάλεσμα του γκιώνη. Στο σύνολο τους, τα είδη πτηνών της περιοχής ξεπερνούν τα εκατό, μεταξύ των οποίων η σταχτοσουσουράδα, ο καρβουνιάρης, ο κοκκινολαίμης, η τσίχλα και ο σπίνος.

Την τοπική πανίδα συμπληρώνουν πολυάριθμα έντομα, όπως τζιτζίκια, μέλισσες, τριζόνια και γρύλοι, ενώ εξίσου αξιόλογη είναι η χλωρίδα της Ακρόπολης. Γύρω από τον αρχαιολογικό χώρο αναπτύσσονται τρία είδη βελανιδιάς- ένα φυλλοβόλο και δύο αειθαλή-, όπως επίσης μολόχες, τσουκνίδες, αγιόκλημα και χαρουπιές. Χελώνες, σαύρες και σπανιότερα δεντρογαλιές έχουν εντοπιστεί γύρω από τον αρχαιολογικό χώρο, ενώ στα σπήλαια του Ιερού βράχου φωλιάζουν μικρές νυχτερίδες.

Τον Οκτώβριο του 2009 ανακαλύφθηκε ακόμα ένα είδος σαύρας γνωστό ως κροκοδειλάκι, το οποίο ζει στα νησιά και πιθανότατα έχει εισαχθεί στην Αττική από τον άνθρωπο. Την άνοιξη, οι τυχεροί μπορούν να δουν σμήνη αποδημητικών, όπως χήνες, γερανούς και ερωδιούς να πετούν πάνω από την Ακρόπολη. Ακόμα, ζοχοί, πικραλίθες, αγριοραδίκια, αγριοβρώμη, ροδιές, αγριοσυκιές και κουτσουπιές φύονται στην πλατεία των Αέρηδων, ενώ στην οδό Αγίου Παύλου φωλιάζουν τσαλαπετεινοί. Όσων αφορά την εύθραυστη micromeria- ένα από τα πιο ιστορικά φυτά στον κόσμο- μέχρι στιγμής έχει εντοπιστεί ένας πληθυσμός που δεν ξεπερνά τα 200 άτομα.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το σπανιότατο αγριολούλουδο και εκτενή αφιερώματα στη φύση του Ιερού Βράχου μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα greenaple.gr. Υπεύθυνος έκδοσης του ηλεκτρονικού περιοδικού είναι ο Γρηγόρης Τσούνης, στον οποίο οφείλουμε την εκ νέου ανακάλυψη της micromeria acropolitana, καθώς και πλήθος άρθρων και βιβλίων για το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Βοτανικοί Κήποι

Kew Gardens, Λονδίνο

Ναοί αφιερωμένοι στη φύση, ανάσες πρασίνου μέσα στην πόλη, “παράθυρα” που βλέπουν σε μακρινούς προορισμούς, χώροι εκπαίδευσης και επιστημονικής έρευνας- οι βοτανικοί κήποι είναι όλα αυτά και πολλά περισσότερα. Στις μέρες μας, δισεκατομμύρια άνθρωποι γεννιούνται και μεγαλώνουν σε πόλεις, σχεδόν αποξενωμένοι από το φυσικό περιβάλλον, συχνά στερούμενοι ακόμα και τις γνώσεις που θεωρούνται αυτονόητες για τους κατοίκους της υπαίθρου, όπως οι ονομασίες των φυτών ή οι ιδιότητες των βοτάνων. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περίπου 1800 βοτανικοί κήποι ολόκληρου του κόσμου- οι 400 εκ των οποίων βρίσκονται στην Ευρώπη- ελκύουν γύρω στους 150 εκατομμύρια επισκέπτες το χρόνο.

Είτε καλύπτουν χιλιάδες στρέμματα, είτε περιορίζονται σε λίγα τετραγωνικά μέτρα, οι βοτανικοί κήποι προσφέρουν στα παιδιά την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά τα φυτά του τόπου τους και άλλων περιοχών, ενώ χαρίζουν στους μεγάλους στιγμές χαλάρωσης και διαφυγής από το γκρίζο της αστικής καθημερινότητας. Παράλληλα, αποτελούν την τελευταία δικλίδα ασφαλείας για τη διάσωση του φυτικού πλούτου του πλανήτη, αφού διατηρούν δείγματα σπανίων, απειλούμενων ή σχεδόν εξαφανισμένων ειδών και εκπονούν μελέτες για την προστασία τους.

Με αυτό το σκεπτικό, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Προστασίας Βοτανικών Κήπων (BGCI), ο οποίος ιδρύθηκε το 1954 και αριθμεί περισσότερα από 700 μέλη- 10 εκ των οποίων στην Ελλάδα- σε 118 χώρες, στηρίζει την προσπάθεια του ΟΗΕ να συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση πολιτών και κυβερνήσεων ανά τον κόσμο στο θέμα της βιοποικιλότητας. Φέτος, αυτή η προσπάθεια εντείνεται με τον χαρακτηρισμό του 2010 ως Διεθνούς Έτους Βιοποικιλότητας.

Φροντισμένοι κήποι μεγάλης έκτασης και εκπαιδευτικού χαρακτήρα υπήρχαν από την αρχαιότητα, στην Κίνα, ττην Βαβυλώνα, την Αίγυπτο, την Ελλάδα και αργότερα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Αριστοτέλης λέγεται ότι διατηρούσε έναν μικρό κήπο στο Λύκειο του, όπου καλλιεργούνταν φυτά με φαρμακευτικές ιδιότητες, ενώ ο μαθητής του και συγγραφέας της “Περί φυτών Ιστορίας” Θεόφραστος αναγνωρίζεται ευρέως ως πατέρας της βοτανικής επιστήμης”.

Πριν από σχεδόν 5.000 χρόνια, ο Κινέζος αυτοκράτορας Σεν Νουνγκ έστελνε συλλέκτες στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, με αποστολή να αναζητήσουν φυτά υψηλής οικονομικής ή θεραπευτικής αξίας. Αντίστοιχα, όπως μαρτυρούν οι εντυπωσιακοί κήποι, που ανακάλυψαν οι Ισπανοί άποικοι φτάνοντας στην Κεντρική Αμερική, οι Αζτέκοι αφιέρωναν αρκετό χρόνο στη μελέτη του φυτικού κόσμου.

Ωστόσο, πρόγονοι των σύγχρονων βοτανικών κήπων θεωρούνται αυτοί της Μεσαιωνικής Ευρώπης, όπου καλλιεργούνταν φυτά για ιατρικούς σκοπούς. Από τον 17ο αιώνα, η εισαγωγή νέων, εξωτικών φυτών από τις Ευρωπαϊκές αποικίες οδήγησε σταδιακά στη δημιουργία της ανεξάρτητης επιστήμης της βοτανολογίας, η οποία έχει ως βασική αποστολή της τη συλλογή, καταγραφή και μελέτη των φυτικών οργανισμών.

Την ίδια εποχή δημιουργήθηκαν οι πρώτοι τροπικοί βοτανικοί κήποι σε περιοχές κοντά στον Ισημερινό, αρχικά για να εξασφαλίζουν τροφή για τα πληρώματα των διερχόμενων καραβιών και αργότερα για καθαρά εμπορικούς λόγους. Ακολούθησε η ανάπτυξη συστημάτων ονομασίας και κατηγοριοποίησης των φυτών και μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα οι Βασιλικοί Βοτανικοί Κήποι Kew, στο ομώνυμο προάστιο του Λονδίνου, διέθεταν μία εξαιρετικά πλούσια συλλογή φυτών από κάθε γωνιά του πλανήτη.

Σήμερα, οι βοτανικοί κήποι δραστηριοποιούνται τόσο στον τομέα της κατάρτισης του κοινού όσο και στον χώρο της επιστημονικής έρευνας. Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος συμπεριλαμβάνεται στις προτεραιότητες των βοτανολόγων εδώ και τέσσερις δεκαετίες περίπου, ενώ η Γραμματεία Συντήρησης Βοτανικών Κήπων ιδρύθηκε από τη Διεθνή Ένωση για τη Συντήρηση της Φύσης και των Φυσικών Πόρων (IUCN) το 1987 με στόχο τον συντονισμό δράσεων όπως η καλλιέργεια απειλούμενων ή εξαφανισμένων ειδών, η αποθήκευση σπόρων και βλαστών, ή η διαχείριση προστατευόμενων περιοχών.

Ένας από τους μεγαλύτερους στο είδος του, ο πρώτος βοτανικός κήπος του Ομάν αναμένεται να ολοκληρωθεί στο άμεσο μέλλον και θα περιέχει, μεταξύ άλλων, το πρώτο μεγάλης κλίμακας τροπικό δάσος μέσα σε ένα τεράστιο θερμοκήπιο. Τον τίτλο των πιο εκτεταμένων κήπων στον κόσμο κατέχουν αυτοί του Qinling Mountain στην βορειοδυτική Κίνα, οι οποίοι καλύπτουν πάνω από 458 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Στη χώρα μας, ο πρώτος βοτανικός κήπος ιδρύθηκε το 1836 στην Ιερά Οδό από τον καθηγητή της Βοτανικής Fraas του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από τα 120 στρέμματα της αρχικής έκτασης διατηρούνται μόνο τα επτά, στα οποία καλλιεργούνται περίπου 120 είδη ξυλωδών φυτών και πολλά ποώδη από διάφορες περιοχές του κόσμου. Εκτός από την εκπαίδευση και την παροχή προμηθειών στους φοιτητές του Πανεπιστημίου, ο Κήπος έχει αναλάβει την έκδοση ενός καταλόγου προσφερόμενων σπερμάτων, ο οποίος κάθε χρόνο αποστέλλεται σε επιστημονικά ιδρύματα.

Λίγα χιλιόμετρα δυτικότερα, στο Χαϊδάρι, λειτουργεί ο μεγαλύτερος βοτανικός κήπος της Ελλάδας και ολόκληρης της Ανατολικής Μεσογείου. Στα 1860 στερέματα του κήπου Διομήδους- κληροδότημα του Αλέξανδρου Διομήδη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών-μεγαλώνουν περίπου 2500 είδη φυτών και διατηρούνται γύρω στα 19000 αποξηραμένα δείγματα, προερχόμενα ως επί το πλείστον από προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000. Η έκταση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, δενδρώνα με φυτά από την Ωκεανία, την Ευρώπη, τη Νότιο Αφρική, την Αμερική και τη Μεσογειακή Ασία, έναν μοναδικό στο είδος του τομέα ιστορικών φυτών, θερμοκήπιο, τράπεζα γενετικού υλικού με σπέρματα 800 ειδών, καθώς και ένα οικοσύστημα στο οποίο συμβιώνουν αυτοφυή δασικά και καλλιεργούμενα είδη. Ακόμα, στα όρια του σώζεται μέχρι σήμερα ένα από τα αρχαιότερα δάση χαλεπίου πεύκης της Αττικής. Στις φιλοδοξίες του Κοινωφελούς Ιδρύματος Διομήδους συμπεριλαμβάνεται η δημιουργία ενός τμήματος με ενδημικά, σπάνια και απειλούμενα είδη της ελληνικής χλωρίδας.

Υψηλής ιστορικής αξίας, αλλά δυστυχώς κλειστή για το κοινό μέχρι νεωτέρας είναι Βοτανολογική Συλλογή του Εθνικού Κήπου, στην καρδιά της Αθήνας. Η φύτευση του τέως Βασιλικού Κήπου ξεκίνησε το 1839, με τη μεταφορά 15.000 καλλωπιστικών φυτών από τη Γένοβα και αυτοφυών ειδών από το Σούνιο και την Εύβοια, και λίγο αργότερα απέκτησε τα δύο πρώτα θερμοκήπια της Ελλάδας.

Από το 1947 άρχισε να δημιουργείται ο βοτανικός κήπος της Φιλοδασικής Ένωσης Αθηνών, στην Καισαριανή, με πλούσια μεσογειακή βλάστηση, η οποία αναπτύσσεται σχεδόν ελεύθερα. Μολονότι προς το παρόν δεν είναι ανοιχτός στο κοινό, ο κήπος δέχεται μικρές ομάδες επισκεπτών κατόπιν συνεννόησης. Επιπλέον, στα φυτώρια της Φιλοδασικής- έκτασης 30 στρεμμάτων- διατίθεται μεγάλη ποικιλία ελληνικών φυτών, επιλεγμένα για τις περιορισμένες ανάγκες τους σε νερό και την αντοχή τους στις υψηλές θερμοκρασίες. Δεν είναι τυχαίο ότι από το πρώτο φυτώριο της Ένωσης αναδασώθηκαν οι λόφοι του Λυκαβηττού, Φιλοπάππου, Αρδηττού, των Νυμφών και της Πνύκας καθώς και οι πλαγιές της Ακρόπολης, μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Ένας από τους νεώτερους της Ευρώπης, Βαλκανικός Βοτανικός Κήπος Κρουσσίων, στην Ποντοκερασιά του Νομού Κιλκίς, καλύπτει 310 στρέμματα και συνορεύει με περιοχές υψηλού περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος, όπως οι λίμνες Κερκίνη και Δοϊράνη. Εκτός από το αυτοφυές δρυοδάσος 150 στρεμμάτων, που έχει ενσωματωθεί στα όρια του, ο Κήπος διαθέτει ενδημικά είδη από όλες τις Βαλκανικές χώρες, ταξινομημένα σε θεματικές ενότητες και συνοδευόμενα από πληροφορίες σχετικά με τις ονομασίες, τις ιδιότητες και τις χρήσεις τους. Υδρόφιλα είδη αναπτύσσονται στον Κήπο των Αισθήσεων, θάμνοι και αρωματικά φυτά της Μεσογείου ανθίζουν στον βραχόκηπο, ενώ το Μονοπάτι της Βιοποικιλότητας αλλάζει χρώματα ανάλογα με τις εποχές του χρόνου.

Τον Ιούνιο του 2002 άνοιξε τις πύλες του για το κοινό ο μικρός αλλά περιεκτικός δημοτικός Βοτανικός Κήπος Σταυρούπολης, στη Θεσσαλονίκη, με περίπου 1.000 είδη φυτών. Στο επιβλητικό θερμοκήπιο του αναπτύσσονται τροπικά, υποτροπικά και σαρκοφάγα φυτά. Στη συμπρωτεύουσα λειτουργεί και ο Δασοβοτανικός Κήπος του Αριστοτελείου Πανεπιστήμιου, όπου υπάρχουν κυρίως ξυλώδη είδη της ελληνικής χλωρίδας, αλλά και μερικά είδη από το εξωτερικό. Εκτός από τους φοιτητές της Σχολής Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, ο κήπος είναι ανοικτός σε μαθητές, σπουδαστές και ερευνητές.

Στην Κρήτη εδρεύουν δύο αξιόλογοι Βοτανικοί Κήποι: Ο πρώτος ανήκει στο Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, διαθέτει μία πολύτιμη τράπεζα σπέρματος με ενδημικά φυτά της Κρήτης και της Μεσογείου, και απευθύνεται κυρίως σε επιστήμονες και φοιτητές βοτανολογίας. Λίγο έξω από τα Χανιά, στους πρόποδες των Λευκών Όρεων, βρίσκεται και το Βοτανικό Πάρκο Κρήτης. Τα 200 στρέμματα της έκτασης κάηκαν σχεδόν ολοσχερώς στην πυρκαγιά του 2004, σήμερα όμως φιλοξενούν περισσότερα από 150 είδη οπωροφόρων δέντρων, δεκάδες βότανα και καλλωπιστικά φυτά, αλλά και ιδιαίτερα πλούσια πανίδα.

Με θέα τη θάλασσα και τα παράλια της Μικράς Ασίας, ο Βοτανικός Κήπος του Αιγαίου, στο Δήμο Ιωνίας Χίου, ειδικεύεται στα προστατευόμενα και ενδημικά είδη της χλωρίδας του Αιγαίου. Εκτός από ζωντανά φυτά, διατηρεί γενετικό υλικό ποικιλιών που καλλιεργούνται στα νησιά και τα παράλια του Αιγαίου. Ακόμα, δραστηριοποιείται στον τομέα της ενημέρωσης του κοινού και συνεργάζεται με άλλους κήπους ανά τον κόσμο. Τον περασμένο Απρίλιο, εδώ έλαβε χώρα το συμπόσιο για την θεσμοθέτηση Εθνικού Δικτύου των Ελληνικών Βοτανικών Κήπων.

Δημιουργημένος από το Ίδρυμα Φωκά-Κοσμετάτου, ο Βοτανικός Κήπος Κεφαλονιάς στοχεύει στην διάσωση των σπανίων και απειλούμενων φυτών των νησιών και φιλοδοξεί να αναπτύξει την απαραίτητη υποδομή για να προωθήσει την έρευνα στον τομέα της βοτανικής. Μέχρι στιγμής, έχουν αξιοποιηθεί τα οκτώ από τα 18 στρέμματα του προϋπάρχοντος ελαιώνα, ο οποίος έχει εμπλουτιστεί και αναδειχθεί με τη διαμόρφωση μονοπατιών και μιας τεχνητής λίμνης. Κάθε χρόνο, περίπου 25 με 30 φυτά προστίθενται στη συλλογή, χάρη σε μία συνεργασία με τον Βαλκανικό Βοτανικό Κήπο Κρουσίων, ενώ σε στάδιο σχεδιασμού είναι οι νέες ενότητας «Βρώσιμα Φυτά», «Αρωματικά Φυτά», «Φυτά της Μυθολογίας» και «Φυτά της Λαογραφίας».

Όσων αφορά τους κήπους του μέλλοντος, υπό κατασκευή είναι ο πρότυπος Βοτανικός Κήπος της Νομαρχίας Ρόδου, που θα καταλαμβάνει περίπου 100 στρέμματα στην περιοχή των Φυτωρίων.

Αντίστοιχα, μια ολοζώντανη “αναπαράσταση” του δάσους, που κάποτε σκέπαζε την Ολυμπία, σχεδιάζεται να δημιουργηθεί στο χώρο μεταξύ του Κράνειου Λόφου και του Αρχαιολογικού Μουσείου. Ο Ολυμπιακός Βοτανικός Κήπος θα περιλαμβάνει ενδημικά φυτά καθώς και δείγματα της βλάστησης, που χρησιμοποιήθηκε για την αποκατάσταση της περιοχής μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Η ανακύκλωση...βλάπτει σοβαρά το περιβάλλον

Ακόμα και οι ελάχιστα εξοικειωμένοι με το οικολογικό κίνημα γνωρίζουν ότι η ανακύκλωση ωφελεί το περιβάλλον. Δυστυχώς, όμως, φαίνεται ότι η στροφή ολοένα και περισσότερων ανθρώπων προς έναν πιο «πράσινο» τρόπο διαβίωσης έχει κι αυτή το τίμημα της- τουλάχιστον όταν η αλλαγή περιορίζεται σε επίπεδο συμπεριφορών και δεν ισοδυναμεί με την υιοθέτηση μιας διαφορετικής στάσης ζωής. Ή όταν οι κάδοι ανακύκλωσης δεν είναι παρά μόνο η αρχή του ταξιδιού για εκατομμύρια τόνους σκουπιδιών, που τελικά μεταφέρονται σε αναπτυσσόμενες χώρες με υποτυπώδεις μονάδες επεξεργασίας και ανεπαρκή περιβαλλοντική νομοθεσία.

Το 2005, οι κάτοικοι της ΕΕ ανακύκλωσαν 25% περισσότερο χαρτί και σχεδόν 50% περισσότερο πλαστικό από ότι το 1997. Την ίδια χρονιά, ο στρατός ρακοσυλλεκτών της Κίνας αριθμούσε περίπου 2,5 εκ. άτομα, σύμφωνα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το μέγεθος δεν εκπλήσσει, αν κανείς αναλογιστεί ότι εκεί καταλήγει πάνω από το ένα τρίτο του χαρτιού και του πλαστικού, που συλλέγεται από τις δημοτικές αρχές της Μεγάλης Βρετανίας. H Κίνα εκτιμάται ότι παραλαμβάνει το ένα τρίτο των ανακυκλώσιμων του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ όπως αναφέρει πρόσφατο δημοσίευμα της εφημερίδας «Guardian», μέσα σε μία δεκαετία οι εξαγωγές χαρτιού από τη Βρετανία στην Ινδία, την Κίνα και την Ινδονησία αυξήθηκαν από 400.000 τόννους στα 4,7 εκατομμύρια.

Την ίδια πρακτική ακολουθούν τα περισσότερα ανεπτυγμένα κράτη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Ανακυκλώσιμα εξάγονται, μεταξύ άλλων, στο Πακιστάν, την Ινδία, το Βιετνάμ και σε κράτη της Αφρικής, όμως η Κίνα ηγείται του παγκόσμιου εμπορίου αποβλήτων, με πάνω από τρία εκατομμύρια τόνους πλαστικού και 15 τόνους χαρτιού να εισάγονται στη χώρα κάθε χρόνο.

Υπολογίζεται ότι περίπου το 60% των ανακυκλώσιμων υλικών, που παρήχθησαν στα κράτη-μέλη της ΕΕ από το 2000 μέχρι σήμερα, κατέληξαν στην Κίνα- ποσοστό που αγγίζει το 70% για τα ηλεκτρονικά απόβλητα. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται κυρίως στην δυνατότητα των κινεζικών εταιριών να αγοράζουν τα ανακυκλώσιμα υλικά σε πολύ υψηλότερες τιμές από τις αντίστοιχες στις αναπτυγμένες χώρες- αφού τα εργατικά χέρια στοιχίζουν ελάχιστα και η ταχύτατα αναπτυσσόμενη εγχώρια βιομηχανία έχει επιτακτική ανάγκη για πρώτες ύλες.

Ταυτόχρονα, η Κίνα αποτελεί την «εύκολη λύση» για τις βιομηχανίες και τις δημοτικές αρχές, που πιέζονται να επιτύχουν τους φιλόδοξους στόχους της ΕΕ και των ΗΠΑ για την ανακύκλωση απορριμμάτων. Η εξαγωγή σκουπιδιών διευκολύνεται χάρη στα φορτηγά πλοία, που μεταφέρουν κιβώτια γεμάτα κινέζικα προϊόντα στην Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία. Αντί να επιστρέφουν άδεια, τα κιβώτια γεμίζουν με χαρτί, πλαστικό, μέταλλο, ηλεκτρικές συσκευές και συσκευασίες από τις μεγαλύτερες αλυσίδες σουπερμάρκετ.

Εντούτοις, περιβαλλοντικές οργανώσεις έχουν εκφράσει ανησυχίες για το που καταλήγουν τα σκουπίδια από τι στιγμή που ξεφορτώνονται στα λιμάνια της Κίνας. Η Ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει την εξαγωγή επικίνδυνων αποβλήτων μόνο σε κράτη, που διαθέτουν την απαραίτητη τεχνολογία και περιβαλλοντική νομοθεσία για να τα διαχειριστούν σωστά. Παρόλο που η Κίνα δεν εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία, οι ΗΠΑ, η Αυστραλία και αρκετές Ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να αποστέλλουν τις κατεστραμμένες συσκευές τους στην Άπω Ανατολή- συχνά χρησιμοποιώντας διάφορα τεχνάσματα, όπως τη σήμανση τους ως μεταχειρισμένες.

Τελικά, οι υπολογιστές, οι τηλεοράσεις και τα υπόλοιπα ηλεκτρονικά τεχνολογίας σκουπίδια αποσυναρμολογούνται σε αυτοσχέδιες «μονάδες», όπου δεν εφαρμόζεται κανένα μέτρο για την προστασία του περιβάλλοντος και των εργαζόμενων. Με αυτόν τον τρόπο, μεγάλες ποσότητες τοξικών ουσιών εισέρχονται στο χώμα και τους υδροφόρους ορίζοντες, προκαλώντας ανεπανόρθωτες βλάβες στα τοπικά οικοσυστήματα και απειλώντας την ανθρώπινη υγεία.

Στην κινέζικη πόλη Γκιγιού- μία από τις πιο μολυσμένες περιοχές του πλανήτη και αποδέκτης τεραστίων ποσοτήτων ηλεκτρονικών αποβλήτων - η συγκέντρωση του υδραργύρου, του μολύβδου και άλλων τοξικών ουσιών στο νερό και το έδαφος ξεπερνούν κατά πολύ τα ανώτατα επιτρεπτά όρια, ενώ οι κάτοικοι της περιοχής παρουσιάζουν ήδη αυξημένα κρούσματα καρκίνου και αναπνευστικών παθήσεων.

Σύμφωνα με παρατηρητές του ΟΗΕ, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι αποσυναρμολογούν με γυμνά χέρια τις κατεστραμμένες συσκευές, καίγοντας ή εμποτίζοντας με οξύ τα εξαρτήματα για την ανάκτηση μετάλλων. Συχνά δε, τα εξαγόμενα υλικά επιστρέφουν ξανά στις χώρες παραγωγής τους με τη μορφή νέων προϊόντων: Χαρακτηριστικά, το 2008 η Αμερικανική Υπηρεσία Ασφαλείας των Καταναλωτικών Προϊόντων έκρινε απαραίτητη την απόσυρση κινέζικων παιχνιδιών αξίας 6,7 εκατομμυρίων δολαρίων, καθώς αποδείχθηκε ότι περιείχαν υψηλές συγκεντρώσεις μολύβδου. Εν τέλει, διαπιστώθηκε ότι ο μόλυβδος είχε ανακτηθεί από την ανακύκλωση ηλεκτρονικών συσκευών και μπαταριών- που δεν αποκλείεται να είχαν προέλθει από τις ΗΠΑ.

Μολονότι απώτερος στόχος της ΕΕ είναι η επεξεργασία των αποβλήτων κάθε κράτους-μέλους να γίνεται στον τόπο παραγωγής τους, οι εξαγωγές των επικίνδυνων υλικών από τις ευρωπαϊκές χώρες τετραπλασιάστηκαν στο διάστημα 1997 με 2005. Συγχρόνως, οι ποσότητες μη επικίνδυνων αποβλήτων, που στάλθηκαν στην Ασία και την Αφρική δεκαπλασιάστηκαν από το 1997 μέχρι το 2007, σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος.

Μόνο το 2005, πάνω από 15.000 τόνοι τηλεοράσεων μεταφέρθηκαν σε αφρικανικές χώρες, ενώ η Νιγηρία, η Γκάνα και η Αίγυπτος εξακολουθούν να υποδέχονται περίπου 1.000 τηλεοράσεις σε καθημερινή βάση. Η εξήγηση είναι προφανής, αφού το κόστος για την αποσυναρμολόγηση μίας συσκευής στην Αφρική κυμαίνεται από 28 ως 64 ευρώ, έναντι των 350 ευρώ, που στοιχίζει η επεξεργασία της εντός των ευρωπαϊκών συνόρων. Όπως προκύπτει από την έρευνα του ΕΟΠ, κατά τη διάρκεια του 2007 η ΕΕ διακίνησε μεγαλύτερες ποσότητες ανακυκλώσιμων στην Ασία από ότι στην εσωτερική αγορά. Στο ίδιο διάστημα, οι ΗΠΑ εξήγαγαν ανακυκλώσιμα αξίας 22 εκ. δολαρίων σε 152 χώρες.

Με το πέρασμα του χρόνου- και δεδομένου ότι η οικονομία της αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς, καθιστώντας την έναν από τους ισχυρότερους “παίκτες” παγκοσμίως- η Κίνα άρχισε να αντιλαμβάνεται τόσο το περιβαλλοντικό κόστος όσο και τις δυνατότητες εκμετάλλευσης της εισαγωγής σκουπιδιών. Εφαρμόζοντας αυστηρή νομοθεσία, η κυβέρνηση της χώρας άρχισε να ελέγχει τα απορρίμματα, που εισάγονται στη χώρα, και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει απαγορεύσει την είσοδο φορτίων από τη Γερμανία, την Ιαπωνία και άλλες χώρες.

Παράλληλα, η συνεχώς αυξανόμενη προσφορά, σε συνδυασμό με την παγκόσμια οικονομική ύφεση, είχε ως αποτέλεσμα η κινεζική αγορά αποβλήτων να φτάσει σε επίπεδα κορεσμού. Ξαφνικά, η αξία των ανακυκλώσιμων υλικών σημείωσε πτώση της τάξεως του 50 με 80%. Πολλοί έμποροι αποβλήτων δεν καταφέρνουν πια να βρουν αγοραστή, με αποτέλεσμα τόνοι απορριμμάτων να συσσωρεύονται σε χωματερές, ενώ οι ειδικοί εκτιμούν ότι η εξαγωγή χαρτιού στην Ασία σύντομα θα πάψει να είναι συμφέρουσα.

Πιθανώς, η έλλειψη εναλλακτικών θα φέρει τους κατοίκους του ανεπτυγμένου- αλλά και αναπτυσσόμενου- κόσμου αντιμέτωπους με μία πραγματικότητα, που χρόνια τώρα διακηρύσσουν οι περιβαλλοντολόγοι: Η μόνη ουσιαστική λύση στο πρόβλημα των σκουπιδιών είναι να παράγουμε λιγότερα σκουπίδια.

http://www.alexhoffordphotography.com/node/2206

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου

Όμορφα, πολύτιμα και...υπό εξαφάνιση

Η προστασία του περιβάλλοντος μπορεί να μοιάζει ανεπίκαιρη σε μια εποχή οικονομικής αστάθειας και αγωνίας για το μέλλον, όμως ο πραγματικός πλούτος ενός τόπου δε μετριέται μόνο σε χρήμα. Από τα λεπτεπίλεπτα αγριολούλουδα στις πλαγιές των βουνών, μέχρι τα γιγάντια δέντρα των υπεραιωνόβιων δασών, η ποικιλόμορφη χλωρίδα της Ελλάδας αριθμεί περίπου 8.000 είδη, εκ των οποίων τα 1.300 είναι ενδημικά.

Ο εορτασμός του 2010 ως διεθνούς έτους βιοποικιλότητας συνιστά μία μοναδική ευκαιρία να εξοικειωθούμε με τον άγνωστο κόσμο των σπάνιων ελληνικών φυτών , όχι μόνο μέσα από τα βιβλία ή την οθόνη της τηλεόρασης, αλλά αναζητώντας τα στο φυσικό τους περιβάλλον- όσο ακόμα υπάρχει χρόνος, αφού πολλά από αυτά ενδέχεται να μην υπάρχουν σε μερικά χρόνια.

Xάρη στην γεωμορφολογική και κλιματική της ποικιλομορφία, η Ελλάδα διαθέτει μία από τις πλουσιότερες βιοποικιλότητες στην Ευρώπη. Χαρακτηριστικά, μόνο στα 150 χλμ, που χωρίζουν τις ακτές της Καβάλας από την κεντρική Ροδόπη παρατηρούνται ζώνες μεσογειακής, μεσοευρωπαϊκής και σκανδιναβικής βλάστησης. Εντούτοις, εξαιτίας της ανεπαρκούς διατήρησης του φυσικού μας πλούτου, περίπου 300 είδη και υποείδη χλωρίδας θεωρούνται απειλούμενα, και από αυτά μόλις τα 22 προστατεύονται από το νόμο.Από έρευνα, που εκπόνησε το ΥΠΕΧΩΔΕ σε συνεργασία με το ΕΚΒΥ το 2007, προκύπτει ότι η κατάσταση διατήρησης για το 55% των ειδών της εγχώριας χλωρίδας είναι άγνωστη, για το 33% ανεπαρκής και για το 3% κακή- εν ολίγοις, μόνο το 9% των ειδών βρίσκεται σε ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης.


Πολλά από τα ενδημικά φυτά της Ελλάδας συναντώνται στα νησιά, όπου παρέμειναν απομονωμένα για χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια. 379 από αυτά βρίσκονται στα νησιά του Αιγαίου, ενώ μόνο στις άνυδρες Κυκλάδες εντοπίζονται περισσότερα από 1.400 είδη βλάστησης, εκ των οποίων τουλάχιστον 80 είναι ενδημικά της ελληνικής χλωρίδας.

Πιο συγκεκριμένα, 19 τοπικά ενδημικά είδη έχουν καταγραφεί στο Βόρειο Αιγαίο, 54 εντοπίζονται στο Δυτικό, 45 στο Ανατολικό και 33 στις Κυκλάδες Δυστυχώς, τις τελευταίες δεκαετίες τα περισσότερα από αυτά έχουν δεχθεί ανεπανόρθωτο πλήγμα, εξαιτίας των εντατικών καλλιεργειών, της εισαγωγής ξενικών φυτών και της ανάπτυξης του μαζικού τουρισμού, καθώς επίσης και της κλιματικής αλλαγής.

Ολόκληρη η λεκάνη της Μεσογείου συμπεριλαμβάνεται στη λίστα με τις 200 οικολογικά πιο σημαντικές περιοχές στον κόσμο και θεωρείται ένα από τα 34 παγκόσμια «θερμά σημεία» προτεραιότητας για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Τα 50 σπανιότερα Μεσογειακά φυτά παρουσιάζονται στο βιβλίο “Τα 50 κορυφαία φυτά της Μεσογείου”, που υπογράφει η Ομάδα Ειδικών για τα Φυτά των Νησιών της Μεσογείου της Επιτροπής για την Επιβίωση των Ειδών.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, το 60% των 25.000 ανθοφόρων φυτών και πτεριδοφύτων , που εντοπίζονται στις Μεσογειακές χώρες, δεν υπάρχουν πουθενά αλλού στον κόσμο. Εννέα από τα άγρια φυτά του βιβλίου φύονται αποκλειστικά στα νησιά του Αιγαίου και στο σύνολο τους συμπεριλαμβάνονται στη λίστα με τα κρίσιμα κινδυνεύοντα φυτά του ελληνικού Κόκκινου Καταλόγου. Ωστόσο, τα επτά από αυτά δεν περιλαμβάνονται σε καμία εθνική ή διεθνή συνθήκη προστασίας.

Kείμενο: Χριστίνα Σανούδου
Φωτογραφίες: Πάνος Μπαμπαλούκας

Εσύ πόσο νερό σπαταλάς;

Καθώς οι καταναλωτές προσπαθούν να εξοικειωθούν με την ιδέα του αποτυπώματος άνθρακα, οι επιστήμονες έχουν ήδη καταλήξει καταλήξει στο περιεχόμενο της επόμενης οικολογικής ετικέτας, που πιθανότατα θα φέρουν τα προϊόντα του μέλλοντος. Το “αποτύπωμα νερού” αποτελεί μία από τις νεώτερες μεθόδους, με τις οποίες υπολογίζεται ο αντίκτυπος της ανθρωπότητας στο φυσικό περιβάλλον και συγκεκριμένα στα υδάτινα αποθέματα του πλανήτη.

Τον όρο εισήγαγε για πρώτη φορά ο δρ. Arjen Hoekstra του Ινστιτούτου Εκπαίδευσης για το Νερό της UNESCO, προκειμένου να διευκολύνει την καταμέτρηση της ποσότητας νερού, που καταναλώνει κάθε χώρα. Το μεγαλύτερο αποτύπωμα νερού στον πλανήτη ανήκει στις ΗΠΑ, όπου σε κάθε άτομο αντιστοιχούν 2,9 εκ. λίτρα ανά άτομο ετησίως. Ωστόσο, δεύτερη στη μαύρη λίστα του WFN δεν είναι μία χώρα με μεγάλες βιομηχανίες ή απέραντες καλλιεργήσιμες εκτάσεις, αλλά η Ελλάδα, με 2,4 εκ. λίτρα ανά άτομο το χρόνο.

Ανταποκρινόμενες στις πιέσεις να μειώσουν το περιβαλλοντικό κόστος των δραστηριοτήτων τους, το αποτύπωμα νερού έχουν αρχίσει πλέον να υπολογίζουν και οι βιομηχανίες- ιδιαίτερα όσες ασχολούνται με την παραγωγή υλικών και τροφών, που απαιτούν τη χρήση μεγάλων ποσοτήτων νερού, όπως είναι το βαμβάκι, ο καφές και το μοσχαρίσιο κρέας. Πιο συγκεκριμένα, ένα κιλό μοσχαρίσιου κρέατος ισοδυναμεί με 16.000 λίτρα νερού, ενώ για κάθε κούπα καφέ, που καταναλώνουμε, έχουν χρησιμοποιηθεί περίπου 140 λίτρα. Αναλόγως, η παραγωγή ενός βαμβακερού πουκαμίσου προϋποθέτει τη χρήση 2,900 λίτρων νερού και ένα ποτήρι κρασί αντιστοιχεί σε 120 λίτρα νερού.

Οι εκτιμήσεις προέρχονται από στοιχεία του μη-κερδοσκοπικού Δικτύου Αποτυπώματος Νερού (Water Footprint Network ), που δημιουργήθηκε το 2008 με στόχο να διευκολύνει τη συνεργασία μεταξύ επιστημόνων στον τομέα της ανάπτυξης μεθόδων και εργαλείων για τον υπολογισμό του αποτυπώματος, αλλά και να καταστήσει δυνατή την κατάρτιση μίας λίστας με την κατανάλωση νερού των κρατών του κόσμου. Στην ιστοσελίδα του Δικτύου λειτουργεί, επίσης, ένας δωρεάν υπολογιστής, ο οποίος επιτρέπει στους χρήστες να υπολογίζουν το προσωπικό τους αποτύπωμα νερού ανάλογα με τις καθημερινές δραστηριότητες τους και επομένως να περιορίζουν την αλόγιστη σπατάλη αυτού του πολύτιμου αγαθού.

Το προσωπικό ή συλλογικό αποτύπωμα νερού, που χρησιμοποιεί το WFN, λαμβάνει υπόψιν τρεις παραμέτρους: Τον όγκο γλυκού νερού, που εξατμίστηκε α) από τα παγκόσμια επιφανειακά υδατικά αποθέματα β) από το νερό της βροχής, που αποθηκεύεται στο χώμα με τη μορφή υγρασίας και γ) την ποσότητα του νερού, που μολύνθηκε κατά τη διάρκεια της παραγωγής αγαθών και της προσφοράς υπηρεσιών. Επιπλέον, για τη μέτρηση του ατομικού υδατικού αποτυπώματος υπολογίζονται τόσο η άμεση- δηλαδή στο σπίτι- όσο και η έμμεση- για την παραγωγή προιόντων κτλ- κατανάλωση νερού. Έτσι, το μέσο παγκόσμιο υδατικό αποτύπωμα ανέρχεται στα 1,240 εκ. λίτρα το χρόνο ανά άτομο ετησίως.

Αντίστοιχα, ως εταιρικό αποτύπωμα νερού ορίζεται ο συνολικός όγκος νερού, που χρησιμοποιείται άμεσα ή έμμεσα για τη λειτουργία μιας επιχείρησης, ενώ το αποτύπωμα ενός κράτους λαμβάνει υπόψιν την εσωτερική κατανάλωση- από τα υπάρχοντα υδατικά αποθέματα της χώρας- και την εξωτερική κατανάλωση- την οποία συνεπάγονται οι εισαγωγές προιόντων. Ενδεικτικά, το 65% του συνολικού όγκου νερού, που ξοδεύει η Ιαπωνία, προέρχεται από άλλες χώρες, ενώ στην Κίνα το εξωτερικό αποτύπωμα δεν ξεπερνά το 7% του συνόλου.

Μία από τις πρώτες εταιρίες, που δέχτηκε να συνεργαστεί με το WFN ήταν η ζυθοποιία SABMiller, η οποία παράγει, μεταξύ άλλων, τις μπύρες Peroni Nastro Azzurro, Grolsch και Foster's. Κατά τη διάρκεια του Συνεδρίου για την Εβδομάδα Νερού, που πραγματοποιήθηκε πέρυσι στη Στοκχόλμη, εκπρόσωποι του πολυεθνικού κολοσσού παρουσίασαν το πρώτο λεπτομερές εταιρικό αποτύπωμα νερού και δήλωσαν ότι θα αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα για να ελέγχουν τις ποσότητες νερού που χρησιμοποιούν.

Το WWF, το οποίο ανέλαβε να εκτιμήσει το αποτύπωμα της SABMiller, υπολόγισε ότι η παραγωγή ενός λίτρου μπύρας στη Νότιο Αφρική απαιτεί τη χρήση 155 λίτρων νερού- συμπεριλαμβανομένου του νερού που χρησιμοποιείται για την κατασκευή του μπουκαλιού, ενώ στην Τσεχία η αντίστοιχη κατανάλωση δεν ξεπερνά τα 43 λίτρα νερού ανά λίτρο μπύρας. Η απόκλιση αυτή αποδίδεται κατά κύριο λόγο στο ξηρό κλίμα της Νοτίου Αφρικής και κατ' επέκταση την εντατικότερη άρδευση των καλλιεργειών. Ανάλογα μέτρα έχει δεσμευτεί να εφαρμόσει και η Coca-Cola, η οποία υποστηρίζει ότι έχει υπολογίσει το αποτύπωμα νερού της συσκευασίας ενός λίτρου κόκα κόλας- χωρίς όμως να το δημοσιοποιήσει.

Ορισμένες περιβαλλοντικές οργανώσεις ζητούν να επιβληθεί η αναγραφή του αποτυπώματος νερού σε όλα τα συσκευασμένα τρόφιμα, προσφέροντας στους καταναλωτές τη δυνατότητα να επιλέγουν αυτά που επιβαρύνουν λιγότερο το περιβάλλον. Ταμπελάκια με αποτύπωμα νερού έχουν ήδη κάνει την εμφάνισή τους σε προϊόντα φιλανδικών και ιαπωνικών εταιριών. Ωστόσο, το WWF θεωρεί ότι είναι ακόμα πολύ νωρίς για την εφαρμογή τέτοιου είδους μέτρων, αφού οι ειδικοί δεν έχουν ακόμα καταλήξει σε μία σταθερή μέθοδο υπολογισμού του αποτυπώματος.

Για αυτό ακριβώς το σκοπό, εργάζεται εντατικά επιστημονική ομάδα του πανεπιστημίου του Twente, στην Ολλανδία, με τη συμμετοχή του εμπνευστή της έννοιας του υδατικού αποτυπώματος, καθηγητή Arjen Hoekstra. “Προς το παρόν, η διαδικασία προσδιορισμού και καταμέτρησης διαφορετικών μονάδων μπερδεύει τους πάντες” αναφέρει σε δημοσίευμα του National Geographic ο Stuart Orr, ειδικός σε θέματα αποτυπώματος γλυκού νερού της WWF. Εντούτοις, υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση για τη σωτηρία του πλανήτη και της ανθρωπότητας, δεδομένου ότι τα υδάτινα αποθέματα έχουν ήδη αρχίσει να εξαντλούνται.

Το περασμένο καλοκαίρι, δύο οργανισμοί που προωθούν τις βιώσιμες καλλιέργειες- το Συμβούλιο Διατροφικής Ηθικής και η μη κερδοσκοπική οργάνωση Sustain- πρότειναν την υιοθέτηση μίας οικολογική ετικέτα σε σχήμα λουλουδιού, με το κάθε πέταλο να αναφέρει κατά πόσο το εν λόγω προϊόν συμβάλλει στην επιδείνωση ενός φλέγοντος περιβαλλοντικού ζητήματος: Παραδείγματος χάρη, ένα πέταλο θα αντιστοιχεί στο αποτύπωμα άνθρακα, ένα στο αποτύπωμα νερού κ.ο.κ. Αντί να αναφέρουν την ακριβή κατανάλωση ύδατος σε λίτρα, οι ετικέτες απλώς θα αποκαλύπτουν αν ο παραγωγός φροντίζει για τη σωστή διαχείριση του νερού, που χρησιμοποιεί.

Δεν είναι όμως, όλοι οι παραγωγοί πρόθυμοι να προσαρμοστούν στην ιδέα των ειδικών ετικετών. Από έρευνα, που πραγματοποίησε το National Geographic, προέκυψε ότι οι περισσότερες εταιρίες θα δίσταζαν να εμπλακούν σε μία τόσο χρονοβόρα και πολύπλοκη διαδικασία. “Τα λεπτομερή αποτυπώματα νερού είναι ένα μη ρεαλιστικό σενάριο, όταν διαθέτεις πολλές χιλιάδες προϊόντα”, ισχυρίζεται στο σχετικό δημοσίευμα του περιοδικού εκπρόσωπος του βρετανικού κολοσσού Unilever. Σε ανάλογο πνεύμα, η Sylvain Lhôte της αυστριακής βιομηχανίας πλαστικών Borealis, αναφέρει: “Θεωρούμε ότι είναι παντελώς άσκοπο και παραπλανητικό το να μιλάμε για αποτυπώματα νερού”, υποστηρίζοντας ότι το πραγματικό περιβαλλοντικό κόστος ενός προϊόντος δεν καθορίζεται μόνο από τον όγκο νερού, που προϋποθέτει η παραγωγή του.

Κείμενο: Χριστίνα Σανούδου